သက္ငယ္မုုဒိမ္း၏ ေနာက္ဆက္တြဲစိတ္ဒဏ္ရာမ်ား

အမ်ဳိးသမီး ၂၈% ကေန ၃၃% အထိနဲ႔ အမ်ဳိးသား ၁၂% ကေန ၁၈% အထိဟာ ငယ္ရြယ္စဥ္အခါက (သိ႔ုုမဟုုတ္) ဆယ္ေက်ာ္သက္အရြယ္မွာ လိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ အၾကမ္းဖက္ခံေနၾကရပါတယ္ (ဒီစာရင္းဇယား အတိအက်ဟာ အေမရိကန္ျပည္ေထာင္စုုရဲ႕ စစ္တမ္းေကာက္ခ်က္မ်ားအေပၚ အေျခတည္ထားတဲ့ အခ်က္အလက္ျဖစ္ပါတယ္။ ႏိုုင္ငံတစ္ႏိုုင္ငံနဲ႔တစ္ႏိုုင္ငံ အနည္းနဲ႔အမ်ား ကြာျခားမႈရွိႏိုုင္ပါတယ္)။ ကေလးသူငယ္ လိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာအၾကမ္းဖက္မႈေတြကိုု သူစိမ္းေတြက ျပဳက်င့္တာထက္ ေဆြမ်ဳိးသားခ်င္းေတာ္စပ္သူေတြ ျပဳက်င့္တာက ပိုုမ်ားတယ္လိုု႔ သုုေတသနေတြက ဆိုုပါတယ္။

ကေလးသူငယ္ လိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာအၾကမ္းဖက္မႈ (childhood sexual abuse) တစ္ခုုျဖစ္တဲ့အခါ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာထိခိုုက္မႈ ၾကီးၾကီးမားမားေတြျဖစ္သလိုုပဲ စိတ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာမွာလည္း အနာတရျဖစ္မႈေတြ ရွိပါတယ္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ အဲ့ဒီစိတ္ဒဏ္ရာေတြဟာ ေတာ္ရံုုနဲ႔ေပ်ာက္ပ်က္မသြားၾကဘဲ ႏွစ္ရွည္လမ်ား ခံစားရႏိုင္ပါတယ္။ ဆိုုးရြားျပီး ရြံရွာစက္ဆုုပ္ဖြယ္၊ ေၾကာက္မက္ဖြယ္ေကာင္းလွတဲ့ ဒီလိုုအျဖစ္အပ်က္မ်ဳိးၾကီးကိုု ထိပ္တိုုက္ရင္ဆိုုင္ရျပီးတဲ့ေနာက္ ဒီကေလးသူငယ္ေတြအေနနဲ႔ လူၾကီးေတြျဖစ္လာျပီးတဲ့အထိ ေနာက္ဆက္တြဲျဖစ္ေပၚလာႏိုုင္တဲ့ စိတ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာထိခိုုက္မႈေတြအေၾကာင္းနဲ႔ စိတ္ပညာအရ ဘယ္လိုအၾကံေပးမႈ (counseling) ေတြ လုပ္ေဆာင္ႏိုင္မလဲဆိုတာကိုု ဒီေဆာင္းပါးမွာ တင္ျပသြားမွာျဖစ္ပါတယ္။

လိင္အၾကမ္းဖက္ခံလိုုက္တဲ့ ကေလးေတြမွာ အေတြ႔ရအမ်ားဆံုုး စိတ္ေဝဒနာကေတာ့ စိတ္က်ေရာဂါ (Depression) ပဲ ျဖစ္ပါတယ္။ လိင္အၾကမ္းဖက္ခံရတဲ့အခါ ငယ္ရြယ္လြန္းတဲ့ကေလးေတြအေနနဲ႔ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာနာက်င္မႈအျပင္ သူတိုု႔ရင္ထဲမွာ နင့္နင့္သီးသီး ခံစားရခက္လွတဲ့ေဝဒနာကိုု စကားလံုုးေတြနဲ႔၊ ေျခဟန္လက္ဟန္ေတြနဲ႔ တိတိက်က် ေဖာ္ျပဖိုု႔ဆိုုတာ မလြယ္ကူပါဘူး။ တခ်ဳိ႕ေတြဆို ငယ္လြန္းလို႔ သူတို႔အသိဥာဏ္နဲ႔ေတာင္ လိုက္မမွီတဲ့ စိတ္ဒဏ္ရာေတြျဖစ္ပါတယ္။ ခံစားရသမွ်ကိုု အျပင္ကိုုထုုတ္ျပီး မေဖာ္ျပႏိုုင္တာမိုု႔ ကိန္းေအာင္းေနရတဲ့စိတ္ဟာ သူတိုု႔ကိုု ေဝခြဲမရျဖစ္ေစ၊ စိတ္ရႈပ္ေထြးေစျပီး ေနာက္ဆံုုးမွာေတာ့ သူတိုု႔ကိုုယ္သူတိုု႔ပဲ အဆိုုးဘက္ကေန ျမင္လိုုက္ၾကပါေတာ့တယ္။ ဒီလိုုျဖစ္ရတာဟာ ငါ့ေၾကာင့္၊ ငါ့အျပစ္၊ ငါ့ကိုုမွေရြးခ်ယ္ျပီး ပစ္မွတ္ထားတာဟာ ငါ့ရဲ႕ဘဝ၊ ငါ့ရဲ႕ကံၾကမၼာရယ္၊ ငါက ဒီေနရာ ဒီအခ်ိန္မွာ ဒီလိုေနမိထိုင္မိလို႔ သြားမိလို႔.. စသျဖင့္ စိတ္ထဲမွာ ထင္မွတ္ယူဆသြားတတ္ၾကျပီး self-blame လိုု႔ေခၚတဲ့ မိမိကိုုယ္ကိုုအျပစ္တင္မႈ ျပဳလုုပ္ပါေတာ့တယ္။

ဒီလိုုႏွစ္ေပါင္းမ်ားစြာ self-blame လုုပ္လာတဲ့သူတစ္ေယာက္ဟာ ေနာင္အခါမွာ မိမိကိုုယ္မိမိ တန္ဖိုုးမရွိတဲ့လူတစ္ေယာက္လိုု၊ တျခားသူေတြနဲ႔မတန္တဲ့လူတစ္ေယာက္လိုု၊ ပံုုမွန္မဟုုတ္ေတာ့တဲ့လူတစ္ေယာက္လိုု စသျဖင့္ အပ်က္သေဘာေဆာင္တဲ့အေတြးေတြပဲ ေတြးလာတတ္ၾကပါတယ္။ လူေတြကိုုလည္း ေရွာင္တတ္လာပါတယ္။  ဒီလိုုကေန ႏွစ္ရွည္လမ်ား စိတ္က်ေရာဂါစြဲလာျပီး အိပ္မေပ်ာ္တာမ်ဳိး၊ အိပ္ေပ်ာ္ေနရင္း အျမဲ လန္႔လန္႔ႏိုုးတာမ်ဳိး၊ အိပ္မက္ဆိုုးေတြပဲ ထပ္တလဲလဲမက္တာမ်ဳိး၊ အစားအေသာက္မမွန္ေတာ့တာမ်ဳိး၊ မိမိကိုုယ္ကိုု ေသေၾကာင္းၾကံစည္တာမ်ဳိး၊ ၾကံစည္ဖိုု႔ အေတြး ခဏခဏရတာမ်ဳိးေတြ ျဖစ္ႏိုုင္ပါတယ္။

Self-blame အျပင္ အျမဲတေစ အရွက္ရေနမႈ (shame)၊ မိမိကိုုယ္မိမိ အျပစ္ရွိသလိုုခံစားေနရမႈ (guilt) ေတြလည္း ဆက္ႏြယ္ျဖစ္ေပၚႏိုုင္ပါတယ္။ အထူးသျဖင့္ က်ဴးလြန္သူဟာ မိမိယံုုၾကည္အားကိုုးရတဲ့ လူၾကီးတစ္ေယာက္ေယာက္၊ မိသားစုုဝင္ အရင္းအခ်ာတစ္ေယာက္ေယာက္ျဖစ္ေနတဲ့အခါမ်ဳိးမွာ ဒီလူကိုုအျပစ္ျမင္ဖိုု႔၊ အျပစ္တင္ဖိုု႔ဆိုုတာ သူတိုု႔အေနနဲ႔ ဝန္ေလးႏိုုင္ပါတယ္။ မဝ့ံမရဲျဖစ္ျပီး ေၾကာက္ရြံ႕ႏိုုင္ပါတယ္။ ဒီေတာ့ ျဖစ္သမွ်အေၾကာင္း မိမိရဲ႕အျပစ္လိုု႔သာ ျမင္ပါေတာ့တယ္။ လက္ခံလိုုက္ပါေတာ့တယ္။

မိမိရဲ႕ခႏၶာကိုုယ္ကိုု မခ်စ္တတ္၊ တန္ဖိုးမထားတတ္ေတာ့ဘဲ အေကာင္းျမင္ႏိုုင္မႈလည္း မရွိသေလာက္ ျဖစ္လာႏိုုင္ပါတယ္။ ဒီေတာ့ body image issues ေတြ ျဖစ္လာပါတယ္။ ကိုုယ့္ကိုုယ္ကိုု ရုုပ္ဆိုုးတယ္၊ ညစ္ႏြမ္းစြန္းထင္းေနတယ္၊ ရြံစရာေကာင္းတယ္ စသျဖင့္ ထင္ျမင္တတ္ၾကျပီး စိတ္ဖိစီးတတ္ၾကပါတယ္။ Body image issues ကိုုအေျခခံျပီး အစားအေသာက္နဲ႔ပတ္သက္တဲ့ စိတ္ေရာဂါေတြ (eating disorders) ရႏိုုင္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ အစားအေသာက္မမွန္တာ၊ ပိန္လြန္း ဝလြန္းတာေတြဟာ ဒီလို survivors ေတြမွာ အမ်ားဆံုုးေတြ႔ရတတ္ပါတယ္။ (အမ်ဳိးသမီးဆိုရင္) မၾကာခဏ သားအိမ္နာက်င္တာ၊ အစာအိမ္/အူေတြ ေယာင္ရမ္းနာက်င္တာ၊ ေခါင္းခဏခဏကိုုက္တာ၊ အစာမ်ဳိခ်ရခက္ခဲတာေတြလည္း ျဖစ္ႏိုုင္ပါတယ္။

စိတ္ဖိစီးမႈ (stress)၊ ႏွစ္ရွည္လမ်ားခံစားရတဲ့ စိုုးရိမ္ေၾကာင့္ၾကမႈ (chronic anxiety)၊ စိတ္ထဲမွာ အျမဲတမ္း တင္းရင္းအကဲဆတ္ေနမႈ (tension)၊ တေၾကာ့ျပန္ျပန္လာတဲ့ တထင့္ထင့္ စိုုးရိမ္ေၾကာင့္ၾကမႈ (anxiety attacks)၊ တစ္စံုုတစ္ခုု/တစ္စံုုတစ္ေယာက္ကိုုျမင္တဲ့အခါတိုင္း ထိတ္လန္႔ေၾကာက္ရြံ႔ေနမႈေတြ (phobias) ျဖစ္ႏိုုင္ပါတယ္။ ကေလးသူငယ္လိင္အၾကမ္းဖက္မႈကိုု ခံစားရလိုု႔ ျဖစ္လာတဲ့စိတ္အေျခအေနလကၡဏာေတြဟာ စစ္သားေတြ တိုုက္ပြဲကအျပန္ ရလာႏိုုင္တဲ့ စိတ္ဒဏ္ရာလကၡဏာေတြနဲ႔ အလားသဏၭာန္တူတယ္လို႔ ဆိုၾကပါတယ္။

Dissociation လို႔ေခၚတဲ့ ျပင္ပလက္ေတြ႔နဲ႔မနီးစပ္တဲ့ စိတ္အေျခအေန၊ ဒါမွမဟုတ္ အမွန္ကိုေသခ်ာမျမင္ႏိုင္၊ လက္မခံႏိုင္တဲ့ စိတ္အေျခအေနတစ္ခုကိုလည္း ေရာက္သြားႏုိင္ပါတယ္။ အမွန္ဟာ သိပ္ကိုခါးသီးေနတာမုိ႔ ကေလးဘဝမွာကတည္းက ဒီကိစၥကို ျပန္ေတြးမိမွာ၊ ျပန္သတိရမွာမ်ဳိးကို စိုးရိမ္တဲ့အတြက္ မေတြးမိေအာင္၊ မေတြးျဖစ္ေအာင္ တျခားလက္ေတြ႔မက်တဲ့ စိတ္ကူးယဥ္မႈေတြနဲ႔ ေဝဒနာကို ေျဖေဖ်ာက္တတ္ၾကပါတယ္။ ဒါကပဲ သူတို႔ရဲ႕ coping mechanism ျဖစ္လာပါတယ္။ ဒီအခါမွာ ဘယ္ဟာက လက္ေတြ႔အစစ္အမွန္၊ ဘယ္ဟာကေတာ့ လက္ေတြ႔မဟုတ္တဲ့ အတုအေယာင္ဆိုတာကို ေသခ်ာျမင္ဖို႔ ခက္ခဲလာႏိုင္ပါတယ္။

Dissociation ေၾကာင့္ ဒီအျဖစ္အပ်က္ကို ျငင္းဆန္တာ၊ လက္မခံတာ၊ သတိရမိတိုင္း စိတ္ကို ဖိႏွိပ္ေခ်ဖ်က္ျပီး တိုက္ခိုက္ရတာေတြေၾကာင့္ သိပ္အားျပင္းလာတဲ့အခါမွာ ဒီမွတ္ဥာဏ္နဲ႔ပတ္သက္တဲ့ အျဖစ္အပ်က္ေတြကိုေမ့ျပီး အတိတ္ေမ့သြားတာမ်ဳိးအထိ ျဖစ္ဖူးတဲ့သာဓကေတြရွိပါတယ္။ ဒီလိုေမ့ေဖ်ာက္ပစ္မွပဲ စိတ္သက္သာရာရမယ္လို႔ယူဆျပီး မေမ့ေမ့ေအာင္ အတင္းၾကိဳးစားဖိႏွိပ္တဲ့အခါ လက္ေတြ႔အစစ္အမွန္နဲ႔မနီးစပ္တဲ့ အျမင္လြဲမွားမႈေတြ၊ မရွိတာကိုအရွိထင္တဲ့ စိတ္ကစဥ့္ကလ်ားျဖစ္မႈေတြလည္း ျဖစ္ႏိုင္ေခ်ရွိပါတယ္။

ဒီထက္ဆိုးတာကေတာ့ ဒီကေလးေတြ အရြယ္ေရာက္လာတဲ့အခါမွာ လူအမ်ားနဲ႔ဆက္ဆံရတာ၊ ရင္းႏွီးေႏြးေထြးတဲ့ပတ္သက္မႈ (intimate relationship) တစ္ခု ေဆာက္တည္ရတာ သူတုိ႔အတြက္ ခက္ခဲလာပါတယ္။ ယံုၾကည္မႈတည္ေဆာက္ဖို႔၊ ဆက္ဆံေရးတစ္ခု ပတ္သက္မႈတစ္ခု တည္ျမဲေအာင္မလုပ္ႏိုင္ဖို႔ရာလည္း သိပ္ကိုခက္ခဲလာပါတယ္။ လူအမ်ားကို သံသယရွိေနျပီး ရင္းရင္းႏွီးႏွီးပတ္သက္ရမွာကို စိုးရြံ႕ေနတတ္တာမို႔ ခ်စ္သူ/အိမ္ေထာင္ဘက္နဲ႔ သာမန္လူေတြလို ေပ်ာ္ေပ်ာ္ရႊင္ရႊင္ ေနထိုင္ျဖတ္သန္းသြားႏိုင္တဲ့အခြင့္အေရးဟာ သူတုိ႔အတြက္ နည္းပါးပါတယ္။ ငယ္စဥ္က သူတို႔ယံုၾကည္ခဲ့ရသူ ခ်စ္ခင္ခဲ့ရသူတစ္ဦးတစ္ေယာက္ဆီကေန လိင္အၾကမ္းဖက္ခံရတဲ့အခါ သူ႔ရဲ႕စိတ္ထဲမွာ သူတို႔ခ်စ္ရတဲ့/သူတို႔ကိုခ်စ္တဲ့လူတိုင္းဟာ သူတို႔ကို နာက်င္ေအာင္၊ ထိခိုက္နစ္မြန္းေအာင္လုပ္ေတာ့မယ္လို႔ပဲ အျမဲမွတ္ယူျပီး ဆက္ႏြယ္ပတ္သက္မႈ (relationship) တည္ေဆာက္တဲ့အခါမွာ အခက္အခဲေတြ႔ေစပါတယ္။

ဒါေတြတင္မကေသးဘဲ လိင္စိတ္နဲ႔ပတ္သက္တဲ့၊ လိင္ပိုင္းဆိုင္ရာအေျခခံတဲ့ စိတ္ေဝဒနာေတြလည္း ရရွိႏိုင္ပါတယ္။ ဖိုမစိတ္၊ လိင္စိတ္ဆိုတာ လူတိုင္းမွာရွိၾကတဲ့ အေျခခံသဘာဝတရားတစ္ခုျဖစ္ပါတယ္။ ဒီအတြက္ သူတို႔လည္း အမ်ားနည္းတူ အျပည့္အဝ သာယာခ်င္မယ္၊ ခံစားခ်င္ၾကမယ္။ အိမ္ေထာင္ရက္သားျပဳခ်င္လည္း ျပဳခ်င္ၾကမယ္ေပါ့။ ဒါေပမဲ့ တခ်ဳိ႕ survivors ေတြဟာ အသက္ၾကီးလာတဲ့အခါ လိင္အေပၚမွာ သာယာခ်င္တဲ့၊ စိတ္ဝင္စားခ်င္တဲ့စိတ္ေတြ ေလ်ာ့က်သြားႏိုင္ပါတယ္။ အမ်ားနည္းတူ ဖိုမဆက္ဆံရမွာကိုလည္း ေၾကာက္တတ္ၾကျပီး ေရွာင္တတ္ၾကပါတယ္။ ဘာျဖစ္လို႔လဲဆိုေတာ့ သူတို႔ငယ္စဥ္က အျဖစ္အပ်က္ကို အမွတ္ရေစျပီး ဒဏ္ရာကိုျပန္ဆြေစတာမို႔ပါ။

သဘာဝအတိုင္း သံဝါသျပဳရတာကို အာသီသတစ္ခုလိုမျမင္ေတာ့ဘဲ မျဖစ္မေန ျပဳလုပ္ရမယ့္ ဝတၱရားၾကီးတစ္ခုလိုျမင္လာပါတယ္။ အထိအေတြ႔ကိုလည္း မသာယာႏိုင္ဘဲ ရြံရွာစက္ဆုပ္တာ၊ အျပစ္ရွိသလိုခံစားရတာ၊ ေဒါသထြက္တာ စတာေတြ ျဖစ္ႏိုင္ပါတယ္။ ဒါ့အျပင္ မျဖစ္မေန အိမ္ေထာင္ရက္သားက်ျပီး သံဝါသျပဳရမယ္ဆိုရင္ေတာင္ ခံစားခ်က္မဲ့ေနတာမ်ဳိး၊ သာယာမႈမရတာမ်ဳိး၊ လိင္စိတ္မႏိုးၾကြတာမ်ဳိးေတြ ျဖစ္တတ္ပါတယ္။ ဒီေတာ့ အိမ္ေထာင္ေရးျပႆနာေတြ၊ ဆက္ဆံေရးျပႆနာေတြ ဆက္တိုက္ရွိလာႏိုင္ပါတယ္။ ဒါကို sexual dysfunction  လို႔ေခၚပါတယ္။ ငယ္စဥ္က လိင္အၾကမ္းဖက္ခံရမႈကို လက္ေတြ႔ခံစားဖူးသူတုိင္း တူညီတဲ့ ေရာဂါစရိုက္လကၡဏာေတြ မျပႏိုင္ပါဘူး။ ျဖစ္ပြားစဥ္က အသက္အရြယ္၊ ဦးေႏွာက္နဲ႔ ဥာဏ္ရည္ဖြံ႔ျဖိဳးမႈ၊ ခံစားခ်က္ဖြံ႔ျဖိဳးမႈ၊ စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာဖြံ႔ျဖိဳးမႈ၊ ေယာက်္ားျဖစ္ျခင္း၊ မိန္းမျဖစ္ျခင္း၊ ျပင္းထန္မႈ အနိမ့္အျမင့္ သေဘာတရား၊ သူတို႔နဲ႔က်ဴးလြန္သူရဲ႕ပတ္သက္မႈ စတဲ့အခ်က္ေတြေပၚမူတည္ျပီး တစ္ေယာက္နဲ႔တစ္ေယာက္ ကြာျခားႏိုင္ပါတယ္။

ဒါဆိုရင္ ဘယ္လိုကုသမလဲ။ ဘယ္လိုမ်ဳိး စိတ္က်န္းမာေရးအၾကံေပးမႈ (mental health counseling) ေတြ လုပ္ေပးႏိုင္မလဲ။ လက္ရွိစိတ္ပညာေလာကမွာ ဒီလို နာတာရွည္ခံစားရႏိုင္တဲ့ ေသရာပါ စိတ္ဒဏ္ရာေတြကို အျမစ္ပ်က္ကုစားႏိုင္တဲ့ေဆးမရွိပါဘူး။ ဒါေပမဲ့ counseling လုပ္ေပးျခင္းအားျဖင့္ သူတို႔ေန႔စဥ္ဘဝအသက္တာမွာ ျဖတ္သန္းေနရတဲ့ လူမႈေရးအခက္အခဲေတြ၊ စီးပြားေရးအခက္အခဲေတြ၊ ပညာေရးအခက္အခဲေတြကို အဆင္ေျပလာေအာင္ တစ္ဖက္တစ္လွမ္းကေန ကူညီေျဖရွင္းေပးႏိုင္ပါတယ္။ ေလ်ာ့က်သက္သာေအာင္၊ အျမင္ေတြေျပာင္းလာေအာင္၊ အမူအက်င့္ေတြေျပာင္းလာေအာင္ နားလည္တတ္ကြ်မ္းသူေတြက အၾကံေပး လမ္းျပေပးႏိုင္ပါတယ္။ ဆံုးျဖတ္ခ်က္ၾကီးၾကီးမားမားခ်တဲ့အခါမ်ဳိးေတြမွာ တည့္မတ္မွန္ကန္ေအာင္ ေထာက္ျပေပးႏိုင္ပါတယ္။ ကိုယ့္ကိုယ္ကို တာဝန္ပိုယူႏိုင္လာေအာင္၊ စိတ္ကိုထိန္းခ်ဳပ္တတ္လာေအာင္ အၾကံေပးႏိုင္ပါတယ္။ ဒါဟာ mental health counseling ရဲ႕  goals ေတြထဲက အနည္းငယ္ပဲျဖစ္ပါတယ္။

ဒီလိုေဝဒနာသည္ေတြကို counseling လုပ္တဲ့အခါမွာ စိတ္ပညာရွင္/စိတ္က်န္းမာေရးအၾကံေပး (mental health counselor) တစ္ေယာက္ဟာ သူတို႔နဲ႔ ယံုၾကည္မႈအရင္တည္ေဆာက္ရပါတယ္။ သူတို႔ဟာ အၾကံေပးနဲ႔စကားေျပာတဲ့အခါ၊ အၾကံဥာဏ္ေတြေတာင္းယူတဲ့အခါ safe ျဖစ္ပါတယ္၊ လံုျခံဳစိတ္ခ်မႈရွိပါတယ္ဆိုတဲ့အခ်က္ကို အရင္ဆံုးသိေအာင္ ပထမအဆင့္ ၾကိဳးစားၾကရပါတယ္။ ဒါဟာလည္း လြယ္ကူျမန္ဆန္တဲ့ကိစၥေတာ့မဟုတ္ပါဘူး။ အခ်ိန္တစ္ခုေပးရပါတယ္။ နည္းလမ္းအမ်ဳိးမ်ဳိးေျပာင္းလဲျပီး ၾကိဳးစားၾကည့္ရပါတယ္။ လူနာ-ဆရာဝန္ ဆိုတဲ့ ပတ္သက္မႈမ်ဳိးထက္ မိတ္ေဆြအရင္းအခ်ာ၊ မိသားစုဝင္တစ္ဦးကိုစကားေျပာသလိုမ်ဳိး အေနအထားတစ္ခုကို ဖန္တီးဖို႔ ၾကိဳးစားၾကရပါတယ္။

ဒီေနာက္မွ သူတုိ႔ေျပာတဲ့စကားေတြ၊ ျပႆနာေတြ၊ အျဖစ္အပ်က္ေတြ၊ ခံစားခ်က္ေတြကို နားေထာင္ျပီး မွတ္တမ္းတင္ရပါတယ္။ သင့္ေလ်ာ္တဲ့ေမးခြန္းေတြ ျပန္ေမးရပါတယ္။ ဒါကို assessment လုပ္တယ္လို႔ေခၚပါတယ္။ ဒီလိုေမးတဲ့အခါမွာလည္း မေျဖခ်င္တာကို အတင္းအၾကပ္ေမးလို႔မရပါဘူး။ စနစ္တက်ခ်ဥ္းကပ္ျပီး သူတို႔ကိုယ္တိုင္ ေနာက္ဆံုးမွာ ေျပာခ်င္စိတ္ရွိလို႔ ေျပာျပတာမ်ဳိးျဖစ္ေအာင္ ဖန္တီးယူရပါတယ္။ ဒီလိုကိစၥဟာ အင္မတန္မွ ထိခိုက္လြယ္ျပီး သိမ္ေမြ႔တဲ့ကိစၥျဖစ္ပါတယ္။ Cousneling လုပ္ေနတဲ့အခန္းထဲမွာ ပါဝါ (အင္အား) ဟာ နားေထာင္ေနတဲ့စိတ္ပညာရွင္ဆီမွာမဟုတ္ဘဲ သူတုိ႔ကိုယ္တိုင္ဆီမွာရွိတယ္လို႔ သေဘာေပါက္လက္ခံလာေအာင္လုပ္ဖို႔ လိုပါတယ္။ ဘာျဖစ္လို႔လဲဆိုေတာ့ လိင္အၾကမ္းဖက္ခံရမႈတစ္ခုမွာ အင္အားၾကီးသူ ပါဝါၾကီးသူက အင္အားနည္းသူ ပါဝါမရွိသူကို အႏိုင္က်င့္ေစာ္ကားတာျဖစ္လို႔ပါပဲ။ ပါဝါဟာ သူတုိ႔လက္ထဲမွာမရွိဘူးဆိုရင္ သူတို႔ဟာ တစ္ဖက္လူက ပါဝါကိုခ်ဳပ္ကိုင္ထားတယ္၊ သူတို႔ကို အမိန္႔ေပးေစခိုင္းျပီး သူတို႔မလုပ္ခ်င္တာကို လုပ္ေနရတယ္ဆိုတဲ့စိတ္မ်ဳိး ဝင္ႏိုင္တာေၾကာင့္ပါ။ ဒါေၾကာင့္ သူတို႔ကိုယ္တိုင္ ပိုင္ဆိုင္ထားတဲ့ပါဝါျဖစ္တယ္လို႔ ေပးသိဖို႔လိုပါတယ္။

Counseling လုပ္ေနစဥ္ အတိတ္ေဟာင္းေတြကိုျပန္ႏိႈးဆြရလို႔ သူတို႔ေဒါသထြက္လာတဲ့အခါမွာလည္း ေဒါသကို ေျဖေဖ်ာက္ဖို႔၊ ခ်က္ခ်င္းေလွ်ာ့ခ်ပစ္ဖို႔ အတင္းအၾကပ္ မၾကိဳးစားသင့္ပါဘူး။ သူတို႔ရဲ႕ေဒါသဟာ တခါတရံမွာ သူတုိ႔ကိုယ္တုိင္ရဲ႕အင္အား၊ ခ်ဳပ္ကိုင္လႊမ္းမိုးႏိုင္စိတ္၊ အစြမ္းအစေတြကို ေထာက္ပံ့အားေပးလို႔ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီေတာ့ သူတို႔ေဒါသကို အေကာင္းဘက္ကေနျပန္လွည့္ျပီး counseling လုပ္တဲ့အခါ ျပန္အသံုးခ်ႏိုင္ပါတယ္။ ဒီေဒါသကိုအသံုးခ်ျပီး မိမိကိုယ္မိမိ အစိုးရေနေသးတယ္၊ လူပီသေနေသးတယ္၊ လက္ေတြ႔နဲ႔နီးစပ္ေနေသးတယ္လို႔ အၾကံေပးႏုိင္သလို ေဒါသကို အင္အားတစ္ခုအျဖစ္၊ စိတ္ခံစားခ်က္တစ္ခုအျဖစ္သံုးျပီး သူတို႔လိုအပ္ေနတဲ့၊ လိုခ်င္ေနတဲ့အရာေတြကို ရွာေဖြခိုင္းသင့္ပါတယ္။ ဥပမာ ေဒါသထြက္ေပါက္ကြဲပစ္လိုက္ျခင္းအားျဖင့္ စိတ္ျပန္တည္ျငိမ္သြားတဲ့အခါမွာ ေက်နပ္စိတ္တစ္မ်ဳိးကိုရေစျပီး သူတို႔ကို စိတ္သက္သာရာရေစပါတယ္။ အာရံုစူးစိုက္မႈလည္း ပိုေကာင္းလာျပီး ဆံုးျဖတ္ခ်က္အမွန္၊ အျဖစ္မွန္ကို သဲသဲကြဲကြဲျမင္လာႏိုင္ပါတယ္။ တအားငိုခ်င္လာတဲ့အခါ ငိုခ်လိုက္ျပီးရင္ စိတ္သက္သာရာရသြားတာနဲ႔ ပံုစံတူပါတယ္။

ေနာက္ျပီး သူတို႔ရဲ႕ စိတ္က်ေရာဂါနဲ႔ပတ္သက္ျပီးေတာ့လည္း နည္းမွန္တဲ့  counseling ေတြလုပ္ႏိုင္ပါတယ္။ စိတ္က်ေရာဂါအတြက္ကေတာ့ လိုင္စင္ရစိတ္ေရာဂါကုဆရာဝန္က သင့္ေတာ္သလို၊ လိုအပ္သလို ေသာက္ေဆးေတြ ညႊန္းေပးႏိုင္ပါတယ္။ တရားမွတ္တာ၊ အားကစားတစ္ခုခုလုပ္ခိုင္းတာ၊ ဝါသနာပါရာအလုပ္တစ္ခုခုလုပ္ခိုင္းတာ၊ group therapy စတာမ်ဳိးေတြနဲ႔ ကုစားႏိုင္ပါတယ္။ လူေတြနဲ႔ဆက္ဆံတဲ့အခါ ယံုၾကည္မႈတည္ေဆာက္ဖို႔၊ လိင္ဆက္ဆံတဲ့အခါမွာ ေၾကာက္လန္႔မႈ စက္ဆုပ္မႈမျဖစ္ဖို႔ကိုလည္း ထိေရာက္တဲ့ therapy ေတြနဲ႔ အခ်ိန္ယူ အၾကံဥာဏ္ေတာင္းခံ၊ နည္းလမ္းရယူမယ္ဆိုရင္ မွန္ကန္တဲ့ ပံုမွန္လမ္းေၾကာင္းေပၚကို ျပန္ေရာက္သြားႏိုင္ပါတယ္။

Survivor တစ္ေယာက္ဟာ အိမ္ေထာင္က်သြားခဲ့တယ္ထားပါေတာ့။ အိမ္ေထာင္ေရးအဆင္မေျပတဲ့အခါ၊ သို႔မဟုတ္ မိသားစုအသိုင္းအဝိုင္းေတြနဲ႔ အဆင္မေျပတဲ့အခါ couple therapy, family therapy/couseling ေတြကို အိမ္ေထာင္ဘက္နဲ႔ညွိႏိႈင္းျပီး၊ မိသားစုဝင္ေတြနဲ႔တိုင္ပင္ျပီး အတူတူရယူႏိုင္ပါတယ္။ လူတစ္ေယာက္ရဲ႕ စိတ္က်န္းမာေရးအတြက္ အဲ့ဒီ support system (အေနာက္ကေန ပံ့ပိုးကူညီေနတဲ့စနစ္) သိပ္လိုအပ္ပါတယ္။ အေရးလည္းၾကီးပါတယ္။ Support system မရွိရင္ ရွိလာေအာင္ လုပ္ယူဖန္တီးလို႔၊ စည္းရုံးယူလို႔ရပါတယ္။ အိမ္ေထာင္ဖက္ သို႔မဟုတ္ မိသားစုဝင္ေတြကို ဒီလို therapy ေတြလုပ္ျခင္းအားျဖင့္ လူနာအတြက္ေရာ၊ သူနဲ႔ပတ္သက္တဲ့ ပတ္သက္မႈေတြေရာကိုပါ ဘယ္လိုအက်ဳိးျဖစ္ထြန္းႏိုင္ေၾကာင္း၊ ဘာေၾကာင့္လိုအပ္ေၾကာင္း စတာေတြ နားလည္ေအာင္ေျပာျပျပီး ဖန္တီးႏိုင္ပါတယ္။ Support system ေကာင္းတဲ့အခါ စိတ္က်န္းမာေရးဟာလည္း ပိုျပီး ျမန္ျမန္နဲ႔ ထိထိေရာက္ေရာက္ ေကာင္းလာႏုိင္ပါတယ္။

ဒါေၾကာင့္ သက္ငယ္မုဒိမ္းတစ္ခုျဖစ္တဲ့အခါ ဥပေဒေၾကာင္းအရ၊ ေဆးပညာေၾကာင္းအရ လိုအပ္တာေတြကို လုပ္သင့္တာလည္း လုပ္တာတစ္ေၾကာင္း အေရးၾကီးသလို စိတ္ပိုင္းဆိုင္ရာ စစ္ေဆးမႈ၊ ကုသမႈ၊ အၾကံဥာဏ္ရယူမႈေတြ ခံယူဖို႔ရာလည္း အင္မတန္မွ အေရးၾကီးလွပါတယ္။ ငယ္ရြယ္စဥ္ လိင္အၾကမ္းဖက္ခံလိုက္ရျခင္းဟာ ေရတိုေရာ ေရရွည္ပါ ေနာက္ဆက္တြဲအက်ဳိးဆက္ေတြအမ်ားၾကီး သက္ေရာက္ႏိုင္တာမုိ႔ ေသခ်ာဂရုတစိုက္ ကိုင္တြယ္သင့္တဲ့ကိစၥျဖစ္ပါတယ္။ ထိေရာက္တဲ့ စိတ္က်န္းမာေရးကုသမႈ၊ အၾကံေပးမႈေတြ အခ်ိန္မီ မခံယူဘူးဆိုရင္ ေနာင္အရြယ္ေရာက္လာတဲ့အခါမွာ လူမႈေရး၊ အိမ္ေထာင္ေရး၊ စီးပြားေရးအခက္အခဲေတြ ၾကံဳေတြ႔လာႏုိင္ပါတယ္။ တျခားစိတ္ေရာဂါေတြလည္း ဝင္လာႏိုင္ပါတယ္။ မိမိကိုယ္ကို မေကာင္းျမင္စိတ္နဲ႔ ယံုၾကည္မႈတည္ေဆာက္ဖို႔ခက္ခဲမႈေတြလည္း ပိုလာႏိုင္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ အျပစ္တင္လက္ညိဳးထိုးျပီး ေဘးကေန ဟိုလိုလုပ္ဒီလိုလုပ္ ေျပာေနမယ့္အစား တကယ္နားလည္တတ္ကြ်မ္းသူေတြကို ရွာေဖြစံုစမ္းျပီး အခ်ိန္မီ အၾကံဥာဏ္ေတာင္းယူသင့္ပါတယ္။ သူတို႔ကို သာမန္လူေတြလိုပဲဆက္ဆံျပီး တန္းတူအခြင့္အေရးေတြ ေပးသင့္ပါတယ္။ ပါဝါဟာ သူတုိ႔လက္ထဲမွာရွိတယ္ဆိုတဲ့စိတ္ကို ထည့္သြင္းေပးျပီး empowerment ေပးရပါမယ္။ ဘဝကို အစကေန ျပန္စထူရင္ ၾကိဳးစားသေလာက္ ျဖစ္ထြန္းႏိုင္တယ္ဆိုတဲ့ support system မ်ဳိးကို ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ လူမႈအသိုင္းအဝိုင္းထဲမွာ ထူေထာင္ေပးၾကပါစို႔ဗ်ာ။ ။

Craton Highways

ကိုးကား။ ။

Hall, M., & Hall, J. (2011). The long-term effects of childhood sexual abuse: Counseling implications. Retrieved from http://counselingoutfitters.com/vistas/vistas11/Article_19.pdf

Advertisements

မန္းေခ်ာင္ဇင္ (သိုု႔မဟုုတ္) အေယာင္ေဆာင္စိတ္ေရာဂါ

အလုုပ္ကေန ခြင့္ရေအာင္လိုု႔ဆိုုျပီး ဖ်ားခ်င္ေယာင္ေဆာင္တာမ်ဳိး၊ မရွိတဲ့ေရာဂါကိုု ရွိေအာင္ဖန္တီးတာမ်ဳိး ၾကံဳဖူးၾကမယ္ထင္ပါတယ္။ ဒါမွမဟုုတ္လည္း တပ္ထဲကေန တရားဝင္ထြက္ခြင့္ရေအာင္ ေရာဂါတစ္ခုုခုု ခြင္ဆင္လုုပ္ၾကံဖန္တီးတာမ်ဳိးကိုု ၾကားဖူးမယ္ထင္ပါတယ္။ ဒီလိုုလီဆယ္ဖန္တီးတာမ်ဳိးက သူတိုု႔မွာ ခိုုင္လံုုတဲ့အေၾကာင္းအရာနဲ႔ လံႈ႕ေဆာ္မႈေတြ အသီးသီးရွိၾကတယ္။ ေငြလိုုလိုု႔ျဖစ္ေစ၊ အလုုပ္မသြားရေအာင္လိ႔ုုျဖစ္ေစ၊ တာဝန္ကေန အျပီးအပိုုင္အနားယူခ်င္လိုု႔ျဖစ္ေစ စသျဖင့္ ေသခ်ာခိုုင္လံုုတဲ့၊ အမည္တပ္ႏိုုင္တဲ့ရည္ရြယ္ခ်က္ေတြကိုု အေျခခံၾကတယ္။ ဒါေပမဲ့ ဒီေဆာင္းပါးထဲမွာေျပာျပမယ့္စိတ္ေရာဂါက ဒါမ်ဳိးမဟုုတ္ဘူး။ သူ႔ရဲ႕မူလရည္ရြယ္ခ်က္ကိုုက ဖ်ားနာခ်င္ေယာင္ေဆာင္ရတာ၊ ဆိုုးဆိုုးရြားရြား ေရာဂါတစ္ခုုခုုျဖစ္ေအာင္ လုုပ္ၾကံဖန္တီးရတာကိုု သာယာေနတာမ်ဳိး။ အဲ့ဒီလိုုသာယာမႈအျပင္ လူေတြရဲ႕သနားၾကင္နာမႈ၊ အားေပးမႈနဲ႔ အေရးစိုုက္ခံရမႈကိုုလိုုခ်င္လိုု႔ တမင္သက္သက္ ဒုုကၡခံ၊ အသားေတြအနာခံျပီး ေဝဒနာခံစားရေအာင္ေတြလုုပ္တာ။ ဒီစိတ္ေရာဂါကိုု Factitious Disorder လိုု႔ေခၚပါတယ္။

Factitious Disorder ကိုု Munchausen syndrome လိုု႔လည္း ေခၚၾကပါတယ္။ သူတိုု႔ကိုုယ္သူတိုု႔ ေရာဂါေဝဒနာ ဆိုုးဆိုုးရြားရြား တစ္ခုုခုုရွိေနတယ္လိုု႔ လူေတြအထင္ေရာက္ေအာင္ လုုပ္ၾကံဖန္တီးတာမ်ဳိးပါ။ ဒီလိုုလုုပ္ၾကံဖန္တီးႏိုုင္တဲ့ သူတိုု႔ရဲ႕အရည္အခ်င္းအေပၚမွာလည္း သူတိုု႔ဟာ သာယာတတ္ၾကပါတယ္။ တကယ့္ျဖစ္ရပ္မွန္ ဥပမာတစ္ခုုျပရရင္ တစ္ခါက အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦးဟာ ေသြးဆင္းတယ္ဆိုုျပီး ေဆးရံုုလာတက္ပါတယ္။ အရင္တုုန္းက Systemic lupus erythematosus (SLE) ေရာဂါျဖစ္ဖူးလိုု႔ ေဆးရံုုတက္ခဲ့ဖူးတယ္လိုု႔ ဆရာဝန္ေတြကိုုေျပာပါတယ္။ SLE ဆိုုတာ ကိုုယ္ခံအားစနစ္ကေန က်န္းမာတဲ့တစ္ရွဴးေတြကိုု မွားျပီးသြားတိုုက္ခိုုက္တဲ့အခါ ျဖစ္တာမ်ဳိးပါ။ အသား၊ အဆစ္၊ ေက်ာက္ကပ္၊ ဦးေႏွာက္နဲ႔ တျခားအဂၤါအစိတ္အပိုုင္းေတြကိုု ထိခိုုက္ႏိုုင္ပါတယ္။ ေနာက္ျပီး သူ႔ဆီမွာ Von Willebrand’s disease လိုု႔ေခၚတဲ့ ရွားပါးတဲ့ ေမြးရာပါေသြးေရာဂါလည္းရွိတယ္လုုိ႔ ဆိုုပါတယ္။

ေဆးရံုုတက္ျပီး တတိယေျမာက္ေန႔မွာပဲ ေဆးရံုုမွာအလုုပ္လုုပ္ေနတဲ့ ေဆးေက်ာင္းသူတစ္ဦးက ဒီအမ်ဳိးသမီးကိုု မွတ္မိသြားပါတယ္။ တျခားေဆးရံုုတစ္ခုုမွာလည္း အခုုလိုုပံုုစံမ်ဳိးနဲ႔ ဒီအမ်ဳိးသမီး ေရာက္လာဖူးတယ္။ ဒီလိုုဒီလိုုပဲေျပာတယ္ေပါ့။ မသကၤာလိုု႔ သူ႔ပစၥည္းေတြကိုုရွာၾကည့္ေတာ့ anticoagulant drugs (ေသြးခဲေတြကိုု ထံုုးျဖည္ေပးတဲ့ေဆးေတြ) ေတြ႔ပါတယ္။ သူ႔ကိုုစစ္ေမးၾကည့္ေတာ့ ဟိုုလိုုလိုုဒီလိုုလိုုေျပာျပီး ေဆးရံုုကေန ခ်က္ခ်င္းဆင္းသြားပါတယ္။ ဆိုုလိုုရင္းကေတာ့ သူ႔ကိုုယ္သူ ေသြးဆင္းေစတဲ့ေဆးေတြထိုုးျပီး ေသြးဆင္းပါတယ္၊ ဘာေရာဂါရွိပါတယ္ ညာေရာဂါရွိပါတယ္တဲ့ လုုပ္ဇာတ္ခင္းျပီး ေဆးရံုုလာတက္တာပါပဲ။

Factitious disorder ရွိသူေတြဟာ အလားတူနည္းေတြနဲ႔ ေရာဂါေတြကိုု လုုပ္ၾကံဖန္တီးပါတယ္။ အဖ်ားတက္ေအာင္လုုပ္ဖိုု႔၊ ဝမ္းေလွ်ာေအာင္လုုပ္ဖိုု႔ေတြဟာ သူတုုိ႔အတြက္ သိပ္လြယ္ပါတယ္။ တခ်ဳိ႕ေတြဆိုုရင္ အလြန္နာက်င္ေစတဲ့ ေဆးစစ္ခ်က္ေတြယူတာ၊ ခြဲစိတ္ကုုသခံတာေတြအထိ လုုပ္ၾကပါတယ္။ တကယ္ေရာဂါျဖစ္လိုု႔လုုပ္တာမဟုုတ္ဘဲ ေရာဂါရွိတယ္လိုု႔အျမင္သက္ေရာက္ေအာင္ လုုပ္တာျဖစ္ပါတယ္။ မိသြားလိုု႔ စစ္ေမးရင္လည္း ျငင္းဆန္ေလ့ရွိျပီး သက္ေသအေထာက္အထားရွိေနတာေအာင္ ဘူးခံျငင္းျပီး တစ္ဖက္လူကိုု တန္ျပန္စြပ္စြဲေလ့ရွိပါတယ္။ အဲ့ဒီလိုုျငင္းဆန္ျပီးရင္ အဲ့ဒီေဆးရံုုကေန ခ်က္ခ်င္းဆင္းျပီး တျခားျမိဳ႕က တျခားေဆးရံုုတစ္ခုုကိုု ေျပာင္းတက္ပါတယ္။

ဒီစိတ္ေဝဒနာသည္ေတြမွာ အမ်ဳိးသားဦးေရထက္ အမ်ဳိးသမီးဦးေရက ပိုုမ်ားေလ့ရွိပါတယ္။ Early adulthood လိုု႔ဆိုုရမယ့္ အရြယ္ေရာက္ခါစ၊ လူၾကီးျဖစ္ခါစ အသက္ ၁၈၊ ၁၉၊ ၂ဝေလာက္မွ ဒီစိတ္ေရာဂါဟာ စတင္ျဖစ္ေလ့ရွိပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိသူေတြကိုု ေလ့လာၾကည့္တဲ့အခါ မ်ားေသာအားျဖင့္က ေဆးပညာနဲ႔ပတ္သက္ျပီး အံ့ၾသရေလာက္ေအာင္ ႏွံ႔ႏွံ႔စပ္စပ္ရွိၾကတာကိုုေတြ႔ရပါတယ္။ ဒီေဝဒနာသည္အမ်ားစုုမွာ ေတြ႔ရေလ့ရွိတဲ့ အခ်က္၃ခ်က္ရွိပါတယ္။ (၁) ကေလးဘဝတုုန္းက ေရာဂါတစ္စံုုတစ္ခုုျဖစ္လိုု႔ ႏွစ္ရွည္လမ်ား ေဆးရံုုတက္ျပီး ေဆးကုုသခံယူဖူးတယ္၊ (၂) ေဆးပညာနယ္ပယ္ကလူေတြကိုု အျငိဳးအေတး အာဃာတရွိတယ္၊ (၃) အရင္တုုန္းက နာ့စ္၊ ဓာတ္ခြဲခန္းအကူ၊ သုုိ႔မဟုုတ္ ဆရာဝန္အကူအျဖစ္ အလုုပ္လုုပ္ဖူးတယ္။

ဒီစိတ္ေရာဂါျဖစ္ရျခင္းရဲ႕ အေၾကာင္းရင္းအတိအက်ကိုု ယေန႔အခ်ိန္ထိ ဘယ္သူမွမသိၾကေသးေပမဲ့ ေဆးပညာအစီရင္ခံခ်က္ေတြအရေတာ့ စိတ္က်ေရာဂါရွိျခင္း၊ ငယ္စဥ္က မိဘထံကေန လိုုအပ္တဲ့ ဂရုုစိုုက္မႈနဲ႔ ေထာက္ပံ့မႈမရရွိျခင္း၊ ေဆးရံု ေဆးေပးခန္း ပတ္ဝန္းက်င္ကလြဲလိုု႔ တျခားျပင္ပမွာ လူေတြရဲ႕အေထာက္အပံ့ အေရးစိုုက္ခံရမႈေတြကိုု မရရွိႏိုုင္ျခင္း၊ ဒီလိုု social support (လူမႈေရးအေထာက္အပံ့) ကိုု အလြန္အမင္း ခံုုမင္မက္ေမာျခင္းေတြဟာ ဒီစိတ္ေရာဂါျဖစ္ဖိုု႔ ေစ့ေဆာ္တဲ့အေၾကာင္းအရာေတြျဖစ္တယ္လုုိ႔ ေတြ႔ရွိရပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါကိုု ထိေရာက္စြာကုုသဖိုု႔ကိုုလည္း ယေန႔အထိ ပညာရွင္ေတြ ၾကိဳးစားရွာေဖြေနဆဲျဖစ္ပါတယ္။

Psychotherapy စိတ္ကုုထံုုးေတြနဲ႔ ကုုသႏိုုင္တယ္လိုု႔ ဆိုုၾကေပမဲ့ ဒီေဝဒနာသည္ေတြကိုု တကယ္တမ္း ရွာေဖြေဖာ္ထုုတ္ကုုသဖိုု႔ၾကိဳးစားတဲ့အခါ ၾကံဳရတဲ့အခက္အခဲေတြရွိပါတယ္။ အဲ့ဒါေတြကေတာ့ သူတိုု႔ဟာ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိတယ္ အကူအညီလိုုအပ္တယ္လုုိ႔ လက္မခံၾကဘဲ ကုုသဖိုု႔ကိုု ျငင္းဆန္ၾကတာ (သူတိုု႔ဆႏၵမပါဘဲနဲ႔ ကုုသလိုု႔မရပါဘူး)၊ လိမ္လည္လွည့္ဖ်ားျပီး သူတိုု႔လိုုခ်င္တဲ့ေရာဂါသစ္ေတြ လုုပ္ၾကံဖန္တီးၾကတဲ့အခါ တကယ္ ပိပိရိရိနဲ႔ စနစ္တက် သဘာဝက်ေအာင္ တကယ္ေရာဂါရွိသေယာင္ လုုပ္ျပႏိုုင္တာမိုု႔ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိေနပါတယ္လိ႔ုု ဘယ္သူမွ အလြယ္တကူ မသိႏုုိင္တာ၊ သူတိုု႔လုုပ္ၾကံထားတဲ့ေရာဂါေဗဒနဲ႔ပတ္သက္ျပီး ေဆးပညာဆိုုင္ရာ ဗဟုုသုုတေတြ ႏွံ႔ႏွံ႔စပ္စပ္သိေနၾကတာ၊ ဒီလိုုသိေအာင္လည္း ရွာေဖြေလ့လာမွတ္သားျပီး ၾကိဳတင္ျပင္ဆင္ၾကတာ စတာေတြျဖစ္ပါတယ္။

အထက္မွာေဖာ္ျပခဲ့တဲ့ factitious disorder နဲ႔ ဆင္တူသေယာင္တဲ့ ေနာက္ထပ္ ဆိုုးဆိုုးရြားရြား စိတ္ေရာဂါတစ္ခုုကိုုေတာ့ Munchausen syndrome by proxy  လိုု႔ေခၚပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါဟာလည္း factitious disorder ေခါင္းစဥ္ေအာက္မွာ ရွိတာပါပဲ။ ဒီဟာကေတာ့ မိဘျဖစ္သူ (သိုု႔မဟုုတ္) အုုပ္ထိန္းသူတစ္ေယာက္က ကိုုယ့္သားသမီးအရင္း (သိုု႔မဟုုတ္) ကိုုယ္ထိန္းေက်ာင္းၾကည့္ရႈေနရတဲ့ကေလးအေပၚ ေရာဂါျဖစ္ေအာင္ တမင္လုုပ္ၾကံ ဖန္တီးတာမ်ဳိးျဖစ္ျပီး ဒီအေပၚကေနရတဲ့ အေရးစိုုက္ခံရမႈ၊ သနားကရုုဏာေတြကိုု သာယာတာ၊ လိုုခ်င္တာ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိသူအေရအတြက္ဟာလည္း အမ်ဳိးသားထက္ အမ်ဳိးသမီးေတြ ပိုုမ်ားပါတယ္။

ျဖစ္ရပ္မွန္ဥပမာတစ္ခုုကိုု ေျပာျပပါဦးမယ္။ တစ္ခါက မိခင္လုုပ္သူဟာ အသက္၈ႏွစ္သာရွိေသးတဲ့ သူ႔သမီးေလးကိုု ျပီးခဲ့တဲ့၅ႏွစ္အတြင္းမွာ ေဆးရံုု ၁၂၇ ၾကိမ္ တက္ေစျပီး ၂၈ ၾကိမ္ ျပင္းျပင္းထန္ထန္ေဆးကုုသမႈ ခံယူေစပါတယ္။ ကေလးရဲ႕ သရက္ရြက္ကိုု ခြဲထုုတ္ေစတာကအစ အူေတြကိုုစမ္းသပ္စစ္ေဆးဖိုု႔ဆိုုျပီး ခြဲစိတ္ကုုသခံယူေစတာအဆံုုးပါ။ သိပ္မၾကာခင္မွာပဲ ကေလးအေမဟာ ကေလးသူငယ္ ညွဥ္းပန္းႏွိပ္စက္မႈ၊ နာက်င္ေစမႈ၊ အသက္အႏၱရာယ္ျဖစ္ေအာင္ ျပဳလုုပ္မႈန႔ဲ အဖမ္းခံရပါတယ္။ ကေလးဟာ သူ႔အေမနဲ႔ေဝးသြားတဲ့အခ်ိန္ကစျပီး တျဖည္းျဖည္း ျပန္လည္က်န္းမာလာပါတယ္။

ေနာင္အခါ သူ႔အဖြားက သူ႔အေမအေၾကာင္းကိုုျပန္ေမးေတာ့ ကေလးငယ္က ဒီလိုုေျဖပါတယ္။ “ေမေမ့ကိုုလြမ္းတယ္၊ ေမေမက ကမာၻေပၚမွာ အေကာင္းဆံုုးလူသား။ သမီးေဆးရံုုတက္တုုန္းက ေမေမပဲ ေဘးမွာတစ္ခ်ိန္လံုုးရွိေနေပးတာ၊ ေမေမပဲ အျမဲေစာင့္ေရွာက္ေပးတာ။ သမီးကိုု ပိုုက္ထဲကေန အစာေကြ်းတယ္။ ဆရာဝန္ေတြ သမီးကိုု ဂရုုစိုုက္ေအာင္လည္း လုုပ္ေပးတယ္။ ေမေမ့ေၾကာင့္သာ သမီးျပန္က်န္းမာလာမယ္လုိ႔ သမီးသိေနတာ။ ေမေမက သမီးအတြက္ Facebook page တစ္ခုုေတာင္ လုုပ္ေပးတယ္။ အဲ့ေပ့ခ်္ကေနပဲ သမီးကို လူေတြက အားေပးစကားေတြေျပာတာ၊ ဆုုေတြေတာင္းေပးၾကတာ။ အခုုေတာ့ မတရားဘူး။ ေမေမ မရွိေတာ့ဘူး။ သမီးကိုု ေမေမနဲ႔ ေပးမေတြ႔ၾကဘူး။ သမီးနားကိုုမလည္ဘူး။ ေဖေဖကလည္း ေမေမ့ကိုု မႏွစ္သက္ေတာ့ဘူး။ သူတုုိ႔ကလည္း ေမေမက သမီးကိုု ေနမေကာင္းေအာင္လုုပ္တာ၊ သမီးရဲ႕အစာပိုုက္ထဲကေန မေကာင္းတဲ့ဟာေတြထည့္တာလိုု႔ပဲ ေျပာေနၾကတယ္။ အခုု ေမေမမရွိေတာ့လိုု႔ သမီးေနျပန္ေကာင္းလာတာလုု႔ိ ေဖေဖေျပာေနတာ သမီးၾကားလိုုက္တယ္။ ဒါေပမဲ့ ဒီလိုုလုုပ္ဖိုု႔ဆိုုတာ ေမေမက သမီးကိုုမုုန္းမွရမွာေပါ့။ ေမေမက သမီးကိုုခ်စ္တဲ့ဟာ။ အခုု Facebook ေပ့ခ်္လည္းမရွိေတာ့ ေမေမ့ကိုု သမီးပိုုလိုုအပ္တယ္။ လူေတြကလည္း သမီးကိုု ေမ့ကုုန္ၾကျပီ”..။

ထာညာ (Tanya) ဆိုုတဲ့ ဒီကေလးမေလးရဲ႕အမႈဟာ လူသိရွင္ၾကားျဖစ္သြားျပီး Munchausen syndrome by proxy စိတ္ေရာဂါကိုု လူေတြ သတိထားမိလာေစတယ္။ ဒီျဖစ္စဥ္မွာ ကေလးအေမဟာ နည္းမ်ဳိးစံုုသံုုးျပီးေတာ့ ကေလးဆီမွာ ေရာဂါလကၡဏာေတြအမ်ဳိးမ်ဳိးျဖစ္ေအာင္ ဖန္တီးခဲ့တာပါ။ ဥပမာ ကေလးကိုု ေဆးေတြေကြ်းတာ၊ ေဆးအမွားေတြတိုုက္တာ၊ အစာပိုုက္ထဲကေန မဟုုတ္မဟပ္ေတြထည့္ျပီး ညစ္ညမ္းေစတာ၊ ေရာဂါကိုု ပိုုဆိုုးရြားေစတာ၊ ကေလးကိုုအသက္ရွဴၾကပ္ေအာင္ ေခါင္းအံုုး/အဝတ္စတာမ်ဳိးေတြနဲ႔ ဖိအုုပ္တာ စတာေတြကိုု လုုပ္ခဲ့ပါတယ္။

ဒီလိုုမ်ဳိးျဖစ္ရပ္ေတြမွာ အေတြ႔ရမ်ားတဲ့ ေရာဂါလကၡဏာေတြကေတာ့ ကေလးငယ္ဟာ ေသြးလြန္ျခင္း၊ တက္ျခင္း၊ ပန္းနာရင္ၾကပ္ျဖစ္ျခင္း၊ သတိလစ္ေမ့ေမ်ာျပီး “ကိုုမာ” ဝင္သြားျခင္း၊ ဝမ္းေလွ်ာျခင္း၊ အန္ျခင္း၊ အစာအဆိပ္သင့္ျခင္း၊ ေရာဂါကူးစက္ျခင္း၊ အဖ်ားၾကီးျခင္းနဲ႔ sudden infant death syndrome လိုု႔ေခၚတဲ့ ေမြးကင္းစကေလးဟာ အေကာင္းၾကီးကေန အိပ္ေနတုုန္းမွာ အသက္ရွဴရပ္ျပီး ေသဆံုုးသြားျခင္း စတာေတြျဖစ္ပါတယ္။

စိတ္ေရာဂါသည္ မိဘ/အုုပ္ထိန္းသူ/အနီးကပ္ေစာင့္ေရွာက္သူရဲ႕ ပေရာယေၾကာင့္ ေဘးေတြ႔ရတဲ့ ဒီအျပစ္မဲ့သားေကာင္ ကေလးငယ္ေတြရဲ႕ လူဦးေရ ၆% ကေန ၃ဝ% ဟာ ဒီလိုုေရာဂါလကၡဏာေတြေၾကာင့္ ေသဆံုုးၾကပါတယ္။ ၈% ဟာ ရာသက္ပန္ ရုုပ္ပ်က္ဆင္းပ်က္ျဖစ္သြားၾကတာ၊ သိုု႔မဟုုတ္ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ ဒုုကၡိတျဖစ္သြားၾကတာေတြ ျဖစ္ပါတယ္။

မိဘလုုပ္သူ (အထူးသျဖင့္ မိခင္) ဟာ ကေလးအေပၚ ဒီလိုု ေဘးကေန အေပၚယံဟန္ေဆာင္ျပီး မျပတ္ဂရုုစိုုက္ျပ၊ ေစာင့္ေရွာက္ၾကင္နာျပတာကိုု ျမင္ေတြ႔ၾကားေနရတဲ့ေဘးကလူေတြဟာ ဒီမိဘအေပၚ သနားကရုုဏာသက္ျပီး အားက်ခ်ီးက်ဴးႏိုုင္ပါတယ္။ ဒါကိုုလည္း ဒီမိဘလုုပ္သူက လိုုလားဟန္၊ လိုုအပ္ဟန္ ျပတတ္ပါတယ္။ ဒီလိုုမိဘဆီကေန ကေလးေတြကိုု ခြဲထားလိုုက္တဲ့အခါ သူတိုု႔မွာျဖစ္ေနတဲ့ဆိုုတဲ့ ေရာဂါေဝဒနာေတြဟာ ခ်က္ခ်င္းကိုု သက္သာလာပါတယ္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ ဒီလိုုျဖစ္ရပ္မ်ဳိးေတြမွာ သားေကာင္ျဖစ္သြားရွာတဲ့ ကေလးငယ္ေတြအျပင္ ဒီကေလးငယ္ရဲ႕ ေမာင္ႏွမသားခ်င္းေတြကိုုလည္း ဒီမိဘတစ္ေယာက္တည္းကေန အလားတူဖန္တီးထားတာကိုု ေတြ႔ရပါတယ္။

Munchausen syndrome ရွိသူ မိခင္မ်ဳိးဟာ စိတ္ခံစားမႈအလြန္ျပင္းထန္ေလ့ရွိျပီး အမ်ားရဲ႕ attention (ဂရုုစိုုက္/အေရးစိုုက္မႈ) ကိုု အလြန္အမင္း လိုုခ်င္ၾကပါတယ္။ ေနမေကာင္းတဲ့ကေလးငယ္ကိုုေစာင့္ေရွာက္ရလုု႔ိ သူ႔ကိုု သူမ်ားေတြက ခ်ီးက်ဴးၾက၊ သနားၾကတာကိုုလည္း သိပ္လိုုခ်င္ပါတယ္။ ေနာက္ျပီး ဒီလိုုမိခင္မ်ဳိးဟာ ေဆးပညာဗဟုုသုုတလည္း ရွိေနတတ္ၾကပါတယ္။ ဥပမာ အရင္က ေဆးခန္းတစ္ခုုမွာ ေဆးေပးတဲ့အလုုပ္မ်ဳိးလုုပ္ဖူးတာ၊ ဆရာဝန္အကူလုုပ္ဖူးတာ၊ နာ့စ္လုုပ္ဖူးတာ စသျဖင့္ ေဆးပညာေနာက္ခံ (medical background) တစ္ခုုခုုရွိေနတတ္ၾကပါတယ္။ သူတိုု႔ရဲ႕လုုပ္ရပ္ေတြကိုုလည္း ျငင္းဆန္ေလ့ရွိၾကျပီး ကုုသမႈခံယူဖိုု႔ကိုုလည္း လက္မခံၾကပါဘူး။

ဥပေဒေၾကာင္းအရေတာ့ အေမရိကန္ျပည္ေထာင္စုုမွာ Munchausen syndrome by proxy ကိုု ျပစ္မႈတစ္ခုုအေနနဲ႔ သတ္မွတ္ပါတယ္။ ေသခ်ာအကြက္ခ်ျပီးစီစဥ္ထားတဲ့ ကေလးသူငယ္ ညဥ္းပန္းနွိပ္စပ္မႈ (child abuse) တစ္မ်ဳိးအျဖစ္ ျပ႒ာန္းထားပါတယ္။ ဒီလိုုအမႈမ်ဳိးကိုုရင္ဆုုိင္ရတဲ့အခါတိုုင္း ကေလးကိုု မိခင္နဲ႔ ခြဲကိုုခြဲပစ္ဖိုု႔ လိုုအပ္ေလ့ရွိပါတယ္။ ဒီလိုုမိခင္မ်ဳိးဟာလည္း စိတ္ေရာဂါအေျခအေန ေတာ္ေတာ္ဆိုုးဝါးေနတယ္လိုု႔ သတ္မွတ္ႏိုုင္တာမုုိ႔ တရားဥပေဒအရ အေရးယူေဆာင္ရြက္ရမွာျဖစ္သလိုု ေဆးပညာ/စိတ္ပညာ အကူအညီယူဖိုု႔လည္း လိုုအပ္ပါတယ္။ ဒီလိုုမိဘေတြကိုုသာမက သားေကာင္ျဖစ္ရရွာတဲ့ ကေလးငယ္ေတြအတြက္လည္း စိတ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာကုုသမႈေတြ ဆက္လက္ျပဳလုုပ္ေပးဖိုု႔ အေရးၾကီးလွပါတယ္။

Craton Highways

LGBTQIA+ အနက္အဓိပၺာယ္မ်ား

လူအမ်ားအျပားဟာ လိင္တိမ္းညြတ္မႈ (sexual orientation) အေၾကာင္းနဲ႔ ဂ်န္ဒါ ကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ (gender identity) အေၾကာင္းေတြကိုု ထုုတ္ေဖာ္ေျပာဆိုုဖို႔ ေရွာင္ရွားတတ္ၾကပါတယ္။ ဘာျဖစ္လိုု႔လဲဆိုုေတာ့ ဘာကိုုေျပာရမယ္မွန္းမေသခ်ာလိုု႔၊ ဒါမွမဟုုတ္ စကားေျပာမွားသြားမွာစိုုးလိုု႔ျဖစ္ပါတယ္။ ဟုုတ္ေတာ့လည္းဟုုတ္ပါတယ္။ တကယ္တမ္းမွာ ဂ်န္ဒါနဲ႔ပတ္သက္တဲ့ ဘာသာစကားအသံုုးအႏႈန္း၊ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ၊ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ၊ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈေတြဟာ လ်င္ျမန္စြာ ေျပာင္းလဲႏိုုင္ပါတယ္။ ဒီခက္ဆစ္အဘိဓာန္ေလးက အရြယ္ေရာက္ျပီးသူေတြ (adults) အတြက္ စကားေျပာဆိုုတဲ့အခါမွာ ပိုုျပီးလြယ္ကူအဆင္ေျပေစဖိုု႔၊ ပိုုျပီးသက္ေတာင့္သက္သာရွိေစဖိုု႔ ကူညီတဲ့အေနနဲ႔ စကားလံုုး၊ အဓိပၺာယ္ေလးေတြ ပံ့ပိုုးေပးမွာျဖစ္ပါတယ္။ အဂၤလိပ္အကၡရာစဥ္အလိုုက္ A-Z အစဥ္အတိုုင္း တစ္ခုုခ်င္း ေဖာ္ျပေဆြးေႏြးထားပါတယ္။ အဂၤလိပ္စာတတ္သူေရာ၊ မတတ္သူေရာ အဆင္ေျပေအာင္၊ အမ်ားနားလည္ႏိုုင္ေအာင္ အတတ္ႏိုုင္ဆံုုး ျပဳစုုထားပါတယ္။

ဒီအနက္အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုခ်က္ေတြဟာ အရြယ္ေရာက္ျပီးသူေတြအတြက္ ရည္ရြယ္ေရးသားထားတာျဖစ္ပါတယ္။ ေက်ာင္းေနအရြယ္ ကေလးငယ္ေတြအတြက္ သီးသန္႔ အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုခ်က္ေတြက သပ္သပ္ရွိပါတယ္။ ဗဟုုသုုတရရန္အေနနဲ႔သာ ေရးသားျခင္းျဖစ္ပါတယ္။ ဒီစကားလံုုးအသံုုးအႏႈန္းေတြထဲက အခ်ဳိ႔ဟာ LGBTQIA+ လိုု႔ မိမိကိုုယ္ကိုု ခံယူထားသူေတြသာ အသံုုးျပဳသင့္တဲ့စကားလံုုးေတြျဖစ္ျပီး အက်ဳိးအေၾကာင္းမတိုုက္ဆိုုင္ဘဲ အခန္႔မသင့္သံုုးမိခဲ့ရင္ LGBTQIA+ မ်ားကိုု ေစာ္ကားရာ၊ ႏွိမ့္ခ်ရာ သေဘာေဆာင္ႏိုုင္တာမုုိ႔ သတိခ်ပ္သံုုးစြဲၾကဖိုု႔ ပန္ၾကားခ်င္ပါတယ္။ ကိုုယ္တစ္ေယာက္တည္းရဲ႕အင္အားနဲ႔ အတတ္ႏိုုင္ဆံုုး ဆီေလ်ာ္ေအာင္ေရးထားတာမိုု႔ လိုုအပ္ခ်က္မ်ား ရွိႏိုုင္ပါတယ္။ ဘာသာျပန္တာေရာ၊ ကိုုယ့္အေတြ႔အၾကံဳေတြေရာ ႏွစ္ခုုလံုုးပါဝင္ပါတယ္။ ဝိုုင္းဝန္းျပီး ေဝဖန္အၾကံျပဳႏိုုင္ဖိုု႔န႔ဲ ဒီထက္ပိုုမိုုတိက်မွန္ကန္ေအာင္ ျဖည့္စြက္ျပင္ဆင္ေပးႏိုုင္ၾကဖိုု႔ တိုုက္တြန္းေမွ်ာ္လင့္ပါတယ္။

Ally (မဟာမိတ္) = တစ္ဦးတစ္ေယာက္ကိုုယ္စား (သိုု႔မဟုုတ္) မိမိ မပါဝင္သည့္အုုပ္စုုတစ္စုုကိုုယ္စား ရပ္တည္ေပးေသာ၊ ထုုတ္ေဖာ္ေျပာၾကားေပးသူ။

Androgynous (ဒြိလိင္) = သိသိသာသာခြဲျခားႏိုုင္ေလာက္ေအာင္ ေယာက်္ားဆန္ျခင္းလည္းမဟုုတ္ မိန္းမဆန္ျခင္းလည္းမဟုုတ္သည့္အေနျဖင့္ ကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာသတ္မွတ္ထားေသာ (သိုု႔မဟုုတ္) ကိုုယ္စားျပဳထားေသာ။

Asexual (လိင္မဲ့) = အျခားသူမ်ားအေပၚ လိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာစြဲမက္ျခင္း (သိုု႔မဟုုတ္) အာသီသ ကင္းမဲ့သူ။

Bi (ဘိုုင္) = လိင္တူလိင္ကြဲ ႏွစ္မ်ဳိးစလံုုးကိုု စိတ္ဝင္စားသူ။ Bisexual ၏ အတိုုေကာက္။

Bisexual (လိင္တူလိင္ကြဲႏွစ္မ်ဳိးလံုုးကိုု စိတ္ဝင္စားေသာ) = တျပိဳင္နက္မဟုုတ္ေသာ္ျငားလည္း လိင္၊ ဂ်န္ဒါႏွင့္ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ တစ္ခုုထက္ပိုု၍ အျခားသူမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္မႈ တူညီစြာျဖစ္ေပၚသူ။

Butch (က်ားက်ားလ်ားလ်ား) = မ်ားေသာအားျဖင့္ အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦး ေယာက်္ားဆန္စြာ က်ားလ်ားျခင္းကိုုေဖာ္ျပေသာ အသံုုးအႏႈန္း။ အမ်ဳိးသားမ်ားကိုေဖာ္ျပရာတြင္လည္း သံုုးႏႈန္းေလ့ရွိသည္။

Cisgender (လိင္ႏွင့္ဂ်န္ဒါထပ္တူက်ျခင္း) = ေမြးဖြားခ်ိန္တြင္ အမ်ားသတ္မွတ္လိုုက္ေသာ လိင္ႏွင့္ မိမိကိုုယ္ပိုုင္သတ္မွတ္ေသာဂ်န္ဒါတိုု႔ တစ္ထပ္တည္းက်သူကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္စကားလံုုး။

Coming Out (ပြင့္ျခင္း/ထြက္လာျခင္း) = လူတစ္ေယာက္ မိမိ၏ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာအေပၚ မိမိဘာသာ အရင္ဦးဆံုုး အသိအမွတ္ျပဳျခင္း၊ လက္ခံလိုုက္ျခင္း၊ သေဘာေပါက္နားလည္သြားျခင္း၊ ထိုု႔ေနာက္မွ အျခားသူမ်ားကိုု စတင္မွ်ေဝအသိေပးျခင္း ျဖစ္စဥ္။

Cultural Competence (ယဥ္ေက်းမႈစြမ္းရည္) = မိမိယဥ္ေက်းမႈကိုု ကိုယ္တုုိင္နားလည္ျပီး ယဥ္ေက်းမႈျခားနားသူအမ်ားႏွင့္လည္း ထိေရာက္စြာ အျပန္အလွန္အက်ဳိးျပဳႏိုုင္စြမ္းရည္။

Drag Queen = ပံုုမွန္အားျဖင့္ ေဖ်ာ္ေျဖတစ္ဆက္မႈတစ္ခုုအေနျဖင့္ (ဥပမာ စင္တင္ပြဲမ်ား၊ ႏိုုက္ကလပ္မ်ား စသည္တိုု႔တြင္) အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦးကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထားေသာ အမ်ဳိးသား။ (Drag Queen သည္ Transgender woman ဟူေသာအသံုုးႏွင့္ မတူညီပါ။ ကြာျခားခ်က္ကိုုသိရွိလိုုလွ်င္ Transgender ဟူေသာခက္ဆစ္ကိုု ေအာက္တြင္ရွာေဖြဖတ္ရႈပါ)

Drag King = ပံုုမွန္အားျဖင့္ ေဖ်ာ္ေျဖတင္ဆက္မႈတစ္ခုုအေနျဖင့္ (ဥပမာ စင္တင္ပြဲမ်ား၊ ႏိုုက္ကလပ္မ်ား စသည္တိုု႔တြင္) အမ်ဳိးသားတစ္ဦးကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထားေသာ အမ်ဳိးသမီး။ (Drag King သည္ Transgender man ဟူေသာအသံုုးႏွင့္ မတူညီပါ။ ကြာျခားခ်က္ကိုုသိရွိလိုုလွ်င္ Transgender ဟူေသာခက္ဆစ္ကိုု ေအာက္တြင္ရွာေဖြဖတ္ရႈပါ)

FTM (female to male) = ေမြးဖြားစဥ္တြင္ “မ” အေနျဖင့္ အမ်ား၏သတ္မွတ္ျခင္းခံရေသာ္လည္း “က်ား” အေနျဖင့္သာ မိမိကိုုယ္ကိုုသတ္မွတ္ေနထိုုင္သူ။

Gay (ေဂး) = မိမိႏွင့္ဂ်န္ဒါတူသူ အဖြဲ႔ဝင္မ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္သူ။ ဥပမာ ေယာက်္ားခ်င္းစိတ္ဝင္စားသူ ေဂး၊ မိန္းမခ်င္းစိတ္ဝင္စားသူ ေဂး။ Gay ဟူေသာအသံုုးသည္ မိန္းမကိုုျဖစ္ေစ၊ ေယာက်္ားကိုုျဖစ္ေစ သင့္တင့္ေလ်ာက္ပတ္သည့္အခ်ိန္တြင္ သံုုးႏႈန္းႏိုုင္သည္။

Gender (ဂ်န္ဒါ) = က်ား၊ မ၊ က်ားေရာ မ,ေရာ ႏွစ္ခုုစလံုုး (သိုု႔မဟုုတ္) က်ား မ တစ္ခုုမွမဟုုတ္ဟုု မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ သိရွိနားလည္လက္ခံထားေသာ လူတစ္ဦး၏ အတြင္းစိတ္ေနသေဘာထား။ လူတစ္ဦး၏ အျပင္ပန္း ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈႏွင့္ ဂ်န္ဒါေဖာ္ျပခ်က္အမူအက်င့္မ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္လည္း အသံုုးျပဳႏိုုင္သည္။ ဂ်န္ဒါ စံသတ္မွတ္ခ်က္မ်ားသည္ ယဥ္ေက်းမႈတစ္ခုုႏွင့္တစ္ခုု အခ်ိန္ကာလကိုုလိုုက္၍ ကြဲျပားၾကသည္။

Genderless (ဂ်န္ဒါမဲ့) = ဂ်န္ဒါမရွိသူဟုု မိမိကိုုယ္ကိုု သတ္မွတ္ထားသူ။

Gender Binary (ဂ်န္ဒါႏွစ္ခုုတည္း ဗဟိုုျပဳစနစ္/ ဒြိဂ်န္ဒါစနစ္) = “က်ား” ႏွင့္ “မ” ဟူ၍ ထင္ရွားေသာ ဆန္႔က်င္ဘက္ဂ်န္ဒါႏွစ္ခုုသာရွိသည္ဟု သတ္မွတ္ထားေသာ အေတြးအေခၚျဖစ္သည္။ ဤအေတြးအေခၚ စံသတ္မွတ္ခ်က္သည္ ကန္႔သတ္မႈမ်ားရွိေနျပီး ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာမ်ားႏွင့္ ဂ်န္ဒါထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈမ်ား ေပါင္းစံုုပါဝင္ေနေသာ ေရာင္စဥ္တစ္ခုုလံုုး၊ လူအားလံုုးကိုု အျပည့္အဝ ကိုုယ္စားမျပဳေပ။

Gender-Expansive (ဂ်န္ဒါခ်ဲ႔ကားေသာ) = ေရွးရိုုးစြဲ ယဥ္ေက်းမႈေဘာင္အတြင္း ကန္႔သတ္အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုထားသည့္ အမူအက်င့္ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈမ်ားကိုု ေဘာင္အျပင္ဘက္သိုု႔ ခ်ဲ႔ကားထိုုးထြက္ေစျခင္းအားျဖင့္ မိမိကိုုယ္ကိုု ထုုတ္ေဖာ္ျပသသူမ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္ နာမဝိေသသန။

Gender Expression (ဂ်န္ဒါထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈ) = အျပင္ပန္းဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈႏွင့္ အမူအက်င့္မ်ားမွတဆင့္ မိမိဂ်န္ဒါကိုု ထုုတ္ေဖာ္ျပသျခင္း။ ဥပမာ – အမည္၊ ဝတ္စားဆင္ယင္ပံုု၊ ဆံပင္ပံုုစံ၊ ကိုုယ္လက္အမူအယာ မ်က္ႏွာရိပ္မ်က္ႏွာကဲ၊ ႏႈတ္အမူအယာ စသည္တိုု႔ပါဝင္သည္။

Gender Identity (ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ) = က်ား၊ မ၊ က်ားေရာ မေရာ ႏွစ္ခုုစလံုုး (သိုု႔မဟုုတ္) က်ား မ တစ္ခုုမွမဟုုတ္ဟုု မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ နက္နက္ရိႈင္းရိႈင္း သိရွိခံစား နားလည္လက္ခံထားေသာ လူတစ္ဦး၏ အတြင္းစိတ္ေနသေဘာထား။ မိမိကိုုယ္မိမိ ဘယ္လိုုပံုုစံပါဟုု ျမင္ျခင္း၊ မိမိကိုုယ္မိမိ ဘယ္သူဘယ္ဝါဟုု ေခၚဆိုုသတ္မွတ္ျခင္းမ်ားအားလံုုး အက်ံဳးဝင္သည္။ လူတစ္ဦး၏ အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါသည္ သူ၏ေမြးရာပါလိင္အဂၤါဇာတ္ႏွင့္ ကိုုက္ညီခ်င္လည္းကိုုက္ညီႏိုုင္သလိုု ကြဲျပားခ်င္လည္း ကြဲျပားႏိုုင္သည္။

Gender Role (ဂ်န္ဒါအခန္းက႑) = မည္သည္က ေယာက်္ားေလးမ်ား/အမ်ဳိးသားမ်ားအတြက္၊ မည္သည္က မိန္းကေလးမ်ား/အမ်ဳိးသမီးမ်ားအတြက္ “သင့္ေလ်ာ္ေသာအမူအက်င့္မ်ား” ဟူ၍ လူမႈပတ္ဝန္းက်င္ ေရွးရိုုးစြဲ မိရိုုးဖလာယဥ္ေက်းမႈအရ ထားရွိေသာယံုုၾကည္ခ်က္မ်ား (သိုု႔မဟုုတ္) ေမွ်ာ္လင့္မွန္းဆခ်က္မ်ား။ တင္းၾကပ္ေသာ ဂ်န္ဒါအခန္းက႑မ်ားသည္ လူတစ္ဦး၏ ဖြံ႔ျဖိဳးတိုုးတက္မႈကိုု ဟန္႔တားပိတ္ပင္ႏိုုင္၏။

Gender Role Stereotyping (ဂ်န္ဒါအခန္းက႑ ပံုုေသကားက် သတ္မွတ္ျခင္း) = မည္သည္က ေယာက်္ားေလးမ်ား/အမ်ဳိးသားမ်ားအတြက္၊ မည္သည္က မိန္းကေလးမ်ား/အမ်ဳိးသမီးမ်ားအတြက္ “သင့္ေလ်ာ္ေသာအမူအက်င့္မ်ား” ဟူ၍ လူမႈပတ္ဝန္းက်င္ ေရွးရိုုးစြဲ မိရိုုးဖလာယဥ္ေက်းမႈအရ ထားရွိေသာယံုုၾကည္ခ်က္မ်ား (သိုု႔မဟုုတ္) ေမွ်ာ္လင့္မွန္းဆခ်က္မ်ားအေပၚ အေျခခံသည့္ ေလွနံဓားထစ္ သတ္မွတ္ျခင္း။

Gender Spectrum (ဂ်န္ဒါေရာင္စဥ္) = ဂ်န္ဒါရွိသူအျဖစ္ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါမရွိသူအျဖစ္ လူတိုု႔ မိမိကိုုယ္ပိုုင္သတ္မွတ္ေသာ၊ ထုုတ္ေဖာ္ျပသေသာ ကြဲျပားက်ယ္ျပန္႔သည့္အဝိုင္းအဝန္း။

Genderqueer (သမားရိုုးက်ဂ်န္ဒါစနစ္ကိုု မလိုုက္နာသူ) = “က်ား” ျဖစ္ရမည္၊ သိုု႔မဟုုတ္လွ်င္ “မ” ျဖစ္ရမည္ဆိုုေသာ “တစ္ခုုမဟုုတ္တစ္ခုု” ဟူသည့္ အမ်ဳိးအစားခြဲျခားျခင္း အေတြးအေခၚကိုု ျငင္းဆိုုသူ။ Gender identity ၏ ေျပာင္းလဲတတ္ေသာသေဘာကိုု လက္ခံထားၾကသူမ်ားျဖစ္သည္။ မိမိကိုုယ္ကိုု Genderqueer ဟုုသတ္မွတ္သူမ်ားသည္ မိမိသည္ “က်ား” ေရာ “မ” ေရာ ျဖစ္ႏိုုင္သည္၊ က်ား/မ မျဖစ္ဘဲလည္း လူသားအျဖစ္ ျဖစ္တည္ႏိုုင္သည္၊ “က်ား” ျဖစ္ျခင္း “မ” ျဖစ္ျခင္းတိုု႔၏ သတ္မွတ္ခ်က္ေဘာင္အျပင္ဘက္တြင္ လြတ္လပ္စြာ က်ေရာက္ရပ္တည္ႏုုိင္သည္ဟုု ယုုံၾကည္ၾကသည္။

Gender Transition (ဂ်န္ဒါ အကူးအေျပာင္း) = မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ သိျမင္လက္ခံထားေသာ ဂ်န္ဒါႏွင့္ မိမိ၏ အျပင္ပန္းဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈ၊ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈတိုု႔ ပိုမိုုကိုုက္ညီနီးစပ္ေအာင္ ၾကိဳးပမ္းၾကသည့္ အကူးအေျပာင္းျဖစ္စဥ္။ မိမိ၏ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာကိုု အတည္ျပဳရန္အတြက္ လူအခ်ဳိ႕သည္ ေအာက္ပါအကူးအေျပာင္းမ်ားကိုု ၾကံဳေတြ႔ျဖတ္သန္းရႏိုုင္သည္။

(က) Social transition (လူမႈေရးဆိုုင္ရာ အကူးအေျပာင္း) = အမည္ေျပာင္းလဲျခင္း၊ နာမ္စားေျပာင္းလဲျခင္း၊ အဝတ္အစား ဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈ ဆံပင္ပံုုစံစသည္ ပံုုပန္းသဏၭာန္ေျပာင္းလဲျခင္း။

(ခ) Legal transition (တရားဥပေဒဆိုုင္ရာ အကူးအေျပာင္း) = စိတ္တြင္ စစ္မွန္သည္၊ ကိုုက္ညီသည္ဟုုခံစားရေသာ ဂ်န္ဒါႏွင့္အမည္ကိုု ကိုုယ္စားျပဳႏိုုင္ရန္ မိမိကိုုယ္စားျပဳ သက္ေသခံအေထာက္အထားမ်ား ျပင္ဆင္ေျပာင္းလဲျခင္း။ ဥပမာ – ေမြးစာရင္း၊ ယာဥ္ေမာင္းလိုုင္စင္၊ မွတ္ပံုုတင္ (အေမရိက စသည့္ ဖြံ႔ျဖိဳးျပီးအေနာက္ႏိုုင္ငံအခ်ဳိ႕တြင္ ထိုုသိုု႔ေျပာင္းလဲမႈမ်ားကိုု တရားဝင္ ျပဳလုုပ္ႏိုုင္သည္)။

(ဂ) Medical transition (ေဆးပညာဆိုုင္ရာ အကူးအေျပာင္း) = ဤျဖစ္စဥ္တြင္ ကေလးမ်ားအတြက္ဆိုုလွ်င္ ပ်ဳိေဖာ္ဝင္ခ်ိန္ကိုုၾကန္႔ၾကာေစရန္ ေဟာ္မုုန္းတားေဆးအသံုုးျပဳျခင္းမ်ား ပါဝင္ႏိုုင္သည္။ ကေလးမ်ား၏ ပ်ဳိေဖာ္ဝင္သည့္ျဖစ္စဥ္သည္ ၄င္းတိုု႔၏ အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာႏွင့္ တသမတ္တည္းပိုကိုုက္ညီေစရန္၊ လူၾကီးမ်ားအတြက္ဆိုုလွ်င္လည္း ၄င္းတိုု႔၏ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာအေျပာင္းအလဲမ်ားကိုု အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါႏွင့္ တသားတည္းအေထာက္အကူျပဳႏိုုင္ရန္ cross-sex hormones ဟုုေခၚသည့္ ဆန္႔က်င္ဘက္လိင္ေဟာ္မုုန္းမ်ား အသံုုးျပဳျခင္း ပါဝင္ႏိုုင္သည္။ Gender affirmation surgery (သိုု႔မဟုုတ္) Sex reassignment surgery ဟုုေခၚေသာ လိင္အဂၤါေျပာင္းလဲသည့္ ခြဲစိတ္ကုုသမႈသည္လည္း ဤျဖစ္စဥ္တြင္ အက်ံဳးဝင္သည္။

Heteronormative (လိင္ကြဲဗဟိုုျပဳ စံ) = “လိင္ကြဲဆက္ဆံေရး” သိုု႔မဟုုတ္ “လိင္ကြဲခ်စ္ခင္မႈ” သည္ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ၊ လိင္စိတ္ဝိေသသကြဲ အမ်ားအျပားရွိသည့္အနက္မွ တစ္ခုုအေနျဖင့္္သာမျမင္ဘဲ ဒါကသာ တစ္ခုုတည္းေသာ၊ အျဖစ္သင့္ဆံုုးေသာအရာဟုု တယူသန္သတ္မွတ္ျခင္းကိုု ဆိုုလိုုသည္။ ထိုုကဲ့သိုု႔ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ/လိင္ခ်စ္ခင္မႈဆက္ဆံေရးသည္လည္း ဆန္႔က်င္ဘက္ဂ်န္ဒါႏွစ္ခုုမွ လူႏွစ္ေယာက္ၾကားမွာသာျဖစ္ရမည္ဟုု ခြဲျခားသတ္မွတ္ထားမႈကိုု ဆိုုလိုုသည္။

Heterosexism (လိင္ကြဲဗဟိုုျပဳ လိင္ခြဲျခားေရးဝါဒ) = “လိင္ကြဲဆက္ဆံေရး/လိင္ကြဲခ်စ္ခင္မႈ” သည္သာ တစ္ခုုတည္းေသာ အျဖစ္သင့္ဆံုုး၊ ပံုုမွန္အျဖစ္ဆံုုး လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈဟုု ဘက္လိုုက္သည့္သေဘာထားကိုု ဆုုိုလိုုသည္။ ဤလိင္ကြဲဗဟိုုျပဳ လိင္ခြဲျခားေရးဝါဒသည္ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ/လိင္စိတ္ဝိေသသ စရိုုက္လကၡဏာ လြတ္လပ္စြာကြဲျပားသူမ်ား (LGBTQIA+ မ်ား) အေပၚ တစ္ဖက္ေစာင္းနင္းႏိုုင္စြာ၊ အႏုုတ္သေဘာေဆာင္စြာ ျပဳမူေျပာဆိုုေရးသား၍ ခြဲျခားဆက္ဆံသည့္သေဘာ၊ ေဘးကိုုဖယ္ၾကဥ္ထားသည့္သေဘာ ေဆာင္ေနသည္။

Heterosexual (လိင္ကြဲခ်စ္ခင္သူ) = မိမိႏွင့္ ဂ်န္ဒါမတူသူမ်ားကိုု စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္သူကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္စကားလံုုး။ Straight ဟူေသာစကားလံုုးျဖင့္လည္း လူမႈပတ္ဝန္းက်င္တြင္ သိထားၾကသည္။

Homophobia (လိင္တူခ်စ္သူမ်ားကိုု ရြံမုုန္းေၾကာက္ရြံ႕ျခင္း) = လိင္တူ/ဂ်န္ဒါတူအခ်င္းခ်င္း စြဲလမ္းခ်စ္ခင္သူမ်ားကိုု ေၾကာက္ရြံ႕ျခင္း၊ မုုန္းတီးျခင္း (သိုု႔မဟုုတ္) ထိုုသူမ်ားႏွင့္ ေပါင္းသင္းေျပာဆိုုဆက္ဆံရသည္ကိုု စိတ္မသက္မသာျဖစ္ျခင္း။ ၄င္းတိုု႔ကိုု homophobe ဟုု ေခၚသည္။

Homosexual (လိင္တူခ်စ္သူ) = မိမိႏွင့္ လိင္တူ၊ ဂ်န္ဒါတူသူမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းခ်စ္ခင္သူမ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ သံုုးႏႈန္းသည့္စကားလံုုး။ ဤအသံုုးကိုု ေဆးပညာဆိုုင္ရာ၊ သိပၺံပညာရပ္ဆိုုင္ရာ ရည္ညႊန္းကိုုးကားခ်က္မ်ားတြင္ အသံုုးျပဳသည္။

Intersex (စပ္ၾကားလိင္) = ခရိုုမိုုဆုုမ္း (ဗီဇေဆာင္မွ်င္မ်ား)၊ ေဟာ္မုုန္းမ်ား၊ လိင္အဂၤါဇာတ္ႏွင့္ အျခားလိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ စရိုုက္လကၡဏာမ်ားထဲတြင္ သဘာဝအတိုုင္း ျဖစ္ေပၚေနေသာ (အျခားသူမ်ားႏွင့္မတူသည့္) ကြဲျပားျခားနားမႈမ်ားႏွင့္ ေမြးဖြားလာေသာ ကေလးလူဦးေရ ၂%ကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္စကားလံုုး။

Lesbian (အမ်ဳိးသမီးလိင္တူခ်စ္သူ) = အျခားအမ်ဳိးသမီးမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္သူအမ်ဳိးသမီး။

LGBTQIA+ (လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ/လိင္စိတ္ဝိေသသ စရိုုက္လကၡဏာ လြတ္လပ္စြာကြဲျပားသူမ်ား) = Lesbian, gay, bisexual, transgender, queer, questioning, intersex, asexual, ally စသည္တိုု႔ကိုု အတိုုေကာက္ေခၚယူေသာ ဘံုုစကားလံုုးျဖစ္သည္ (တစ္ခုုခ်င္း၏အဓိပၺာယ္မ်ားကိုု ဤခက္ဆစ္မ်ားတြင္ အဂၤလိပ္အကၡရာစဥ္လိုုက္ ေဖာ္ျပျပီးျဖစ္သည္)။

MTF (male to female) = ေမြးဖြားစဥ္တြင္ “က်ား” အေနျဖင့္ အမ်ား၏သတ္မွတ္ျခင္းခံရေသာ္လည္း “မ” အေနျဖင့္သာ မိမိကိုုယ္ကိုုသတ္မွတ္ေနထိုုင္သူ။

Non-binary (ဒြိဂ်န္ဒါစနစ္ကိုု မက်င့္သံုုးျခင္း) = ေရွးရိုုးစြဲ မိရိုုးဖလာ လူအမ်ားလက္ခံက်င့္သံုုးေနေသာ “က်ား” ႏွင့္ “မ” ဒြိပုုံစံ ဂ်န္ဒါအယူအဆမ်ားမွ ေက်ာ္လြန္ခြဲထြက္၍ မိမိကိုုယ္ပိုုင္ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈ၊ အဓိပၺာယ္သတ္မွတ္မႈမ်ားျဖင့္ ရပ္တည္ေနၾကသူမ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္ ဘံုုစကားလံုုးျဖစ္သည္။ ဤအဓိပၺာယ္ႏွင့္ အလားသဏၭာန္အနက္အတူေသာ အျခားစကားလံုုးမ်ားမွာ gender expansive, gender creative, genderqueer, gender non-conforming, genderless စသည္တိုု႔ျဖစ္သည္။

Outing (ခြင့္ျပဳခ်က္မရွိဘဲထုုတ္ေဖာ္ျခင္း) = တစ္ပါးသူ၏ ခြင့္ျပဳခ်က္၊ သေဘာတူညီခ်က္ မပါဘဲ ၄င္းတိုု႔၏ စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာကိုု လူသိရွင္ၾကား ထုုတ္ေဖာ္အသိေပးျခင္း။

Pansexual (လိင္/ဂ်န္ဒါအားလံုုးအေပၚတိမ္းညြတ္သူ) = မည္သည့္ လိင္၊ ဂ်န္ဒါ၊ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာအေပၚမဆိုု စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းခ်စ္ခင္မႈျဖစ္သူ၊ လိင္တိမ္းညြတ္သူ။

Queer = လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈႏွင့္ဂ်န္ဒါအေပၚ ေျပာင္းလြယ္ျပင္လြယ္ရွိေသာ၊ ပူးေပါင္းပါဝင္ႏိုုင္ေသာ အျမင္ႏွင့္ ရႈျမင္ၾကသူအျဖစ္ မိမိကိုုယ္ကိုု လက္ခံထားသူမ်ားကိုု ဆိုုလိုုသည္။ LGBTQ ဟူေသာအသံုုးအား အစားထိုုးသည့္အေနျဖင့္ အသံုုးျပဳသည္ကိုုလည္း ေတြ႔ႏိုုင္သည္ (ဥပမာ – queer လူငယ္)။ ဤအသံုုးသည္ မိမိကိုုယ္မိမိ သံုုးႏႈန္းေခၚဆိုုလွ်င္သာ သင့္ေတာ္ျပီး တစ္ပါးသူကိုု ေခၚေဝၚသံုုးႏႈန္းျခင္း မျပဳသင့္ေပ။ Queer အသံုုးကိုု ပညာရပ္ဆိုုင္ရာ စာေပမ်ား၊ နယ္ပယ္မ်ားတြင္ ေတြ႔ရႏိုုင္သည္ (ဥပမာ – queer သီအိုုရီ၊ queer studies)။

Questioning (ေမးခြန္းထုုတ္ေနသူ) = မိမိ၏ လိင္တိမ္းညြတ္မႈ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါကိုု မိမိကိုုယ္တိုုင္ ေသခ်ာနားမလည္ေသး၊ အမည္မတပ္ႏိုုင္ေသး၊ ထုုတ္ေဖာ္မျပသႏိုုင္ေသးသျဖင့္ ေလ့လာစူးစမ္း ေမးခြန္းထုုတ္ေသာအဆင့္တြင္ရွိသူကိုု ဆိုုလိုုသည္။

Sex (လိင္) = လူပုုဂၢိဳလ္တစ္ဦးကိုု ေမြးဖြားခ်ိန္တြင္ “က်ား” ၊ “မ” ဟူ၍ ခြဲျခားသတ္မွတ္ေပးလိုုက္ေသာ ဇီဝေဗဒဆိုုင္ရာ၊ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ ပင္ကိုုလကၡဏာမ်ားျဖစ္သည္ (ဥပမာ – အျပင္ လိင္အဂၤါဇာတ္၊ ခရိုုမုုိဆုုမ္း၊ မ်ဳိးပြားမႈဆိုုင္ရာ အတြင္းအဂၤါဖြဲ႔စည္းမႈမ်ား စသည္)။

Sex Assigned at Birth (ေမြးဖြားခ်ိန္တြင္သတ္မွတ္ေသာလိင္) = ယင္းကိုု ေယဘုုယ်အားျဖင့္ အျပင္လိင္အဂၤါဇာတ္ကိုုၾကည့္ရႈ၍သာ “အထီး” ၊ “အမ” ၊ “စပ္ၾကားလိင္” စသည္ျဖင့္ ခြဲျခားသတ္မွတ္ၾကသည္။

Sexual Orientation (လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ) = လူတစ္ဦး၏ အျခားသူမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈဆိုုင္ရာ၊ ခ်စ္ျခင္းဆိုုင္ရာ (သိုု႔မဟုုတ္) လိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ စြဲလမ္းတိမ္းညြတ္မႈ။ ဥပမာ – gay, lesbian, bisexual, asexual, pansexual (အဓိပၺာယ္မ်ားကိုု ဤခက္ဆစ္စာရင္းတြင္ တစ္ခုုခ်င္းေဖာ္ျပျပီးျဖစ္သည္)။

Sexuality (လိင္စိတ္သိေတြ႔မႈ) = လိင္စိတ္၊ ဖိုုမ စရိုုက္လကၡဏာမ်ားႏွင့္ မကင္းႏိုုင္ေသာလူသားတစ္ဦးအျဖစ္ မိမိကိုုယ္မိမိ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈ၊ သိေတြ႔ခံစားမႈ။ လိင္စိတ္သိေတြ႔မႈသည္ ငယ္ရြယ္စဥ္ကေလးဘဝတြင္ အစျပဳေပၚေပါက္ျပီး ဘဝတစ္သက္တာလံုုး ဆက္လက္ျဖစ္ေပၚေနသည္။

Straight = Heterosexual မ်ားကိုုေခၚေဝၚသံုုးႏႈန္းေသာ ဗန္းစကား။

Transgender (trans) = ေမြးဖြားစဥ္တြင္ ပါလာခဲ့ေသာ လိင္၊ ဇီဝေဗဒ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ စရိုုက္လကၡဏာမ်ား (ဥပမာ အသံ၊ ရင္အုုပ္၊ လိင္အဂၤါဇာတ္၊ လည္ေစ့၊ ဆံပင္၊ ကိုုယ္ခႏၶာဖြဲ႔စည္းပံုု စသည္) ႏွင့္ မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ ခံစားသိရွိလက္ခံထားေသာ ဂ်န္ဒါတိုု႔ ကြဲျပားျခားနားေနသူကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ သံုုးႏႈန္းသည့္ ဘံုုစကားလံုုးျဖစ္သည္။ ထိုု႔ေၾကာင့္ ေယဘုုယ်အားျဖင့္ ဆန္႔က်င္ဘက္ဂ်န္ဒါကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔သူမ်ားသည္ Transgender မ်ားဟုု ဆိုုႏိုုင္သည္။

Tarnsgender man သည္ ေမြးရာပါ ”မိန္းမ” အျဖစ္ေမြးဖြားေသာ္လည္း အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါသည္ “ေယာက်္ား” သာျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ေယာက်္ားကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔ကာ ေနထိုုင္ႏိုုင္သည္။ ေယာက်္ားနာမ္စားကိုု သံုုးႏိုုင္သည္။ အလားတူပင္ Transgender woman သည္ ေမြးရာပါ ”ေယာက်္ား” အျဖစ္ေမြးဖြားေသာ္လည္း အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါသည္ “မိန္းမ” သာျဖစ္ေသာေၾကာင့္ မိန္းမကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔ကာ ေနထိုုင္ႏိုုင္သည္။ မိန္းမနာမ္စားကိုု သံုုးႏိုုင္သည္။ Sex reassignment surgery ျပဳလုုပ္ျခင္း၊ မျပဳလုုပ္ျခင္းသည္ ထိုုပုုဂၢိဳလ္တစ္ဦးတစ္ေယာက္စီ၏ ေရြးခ်ယ္မႈသာျဖစ္ျပီး transgender ျဖစ္ျခင္းမျဖစ္ျခင္းနဲ႔ သက္ဆိုုင္ျခင္းမရွိပါ။ Gender သည္ အတြင္းစိတ္ကိုုအေျခခံေသာ အျပင္ဘက္မွ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈျဖစ္သည္ကိုု သတိရသင့္သည္။

Drag queen/Drag king မ်ားသည္ Transgender မ်ားႏွင့္ အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုသတ္မွတ္ပံုုခ်င္း၊ ခံစားေတြ႔ၾကံဳပံုုခ်င္း မတူညီပါ။ Transgender တစ္ေယာက္ျဖစ္သည္ဆိုတိုုင္း ၄င္း၏ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈကိုု အျပင္ပန္းအားျဖင့္ မသိရွိႏိုုင္ပါ။ Transgender မ်ားသည္ မိမိ၏ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈအေလ်ာက္ straight, gay, lesbian, bisexual စသည္ ျဖစ္ႏိုုင္ပါသည္။

Gay (လိင္တူခ်စ္သူ) မ်ားသည္လည္း Transgender မ်ားႏွင့္ အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုပံုုခ်င္း၊ ခံစားေတြ႔ၾကံဳပံုုခ်င္း မတူညီပါ။ Gay သည္ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈျဖစ္ျပီး၊ Transgender သည္ ဂ်န္ဒါျဖစ္ပါသည္။

Transphobia = Transgender လူမ်ားကိုု ေၾကာက္ရြံ႕ျခင္း၊ မုုန္းတီးျခင္း (သိုု႔မဟုုတ္) ထိုုသူမ်ားႏွင့္ ေပါင္းသင္းေျပာဆိုုဆက္ဆံရသည္ကိုု စိတ္မသက္မသာျဖစ္ျခင္း။ ၄င္းတိုု႔ကိုု Transphobe ဟုု ေခၚသည္။

Two-spirited = အခ်ဳိ႕ေသာ မူလအေမရိကန္တိုုင္းရင္းသားမ်ား (Native Americans) အသံုုးျပဳခဲ့ေသာ လိင္ဆိုုင္ရာ၊ ဂ်န္ဒါဆိုုင္ရာ၊ ဘာသာေရးအယူဆိုုင္ရာ ကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ အမွတ္အသား (identity တစ္ခုု) ျဖစ္သည္။ ထိုုအယူအဆသည္ လူတစ္ဦးစီတြင္ ေယာက်္ားျဖစ္ျခင္း၊ မိန္းမျဖစ္ျခင္း၊ ႏွစ္ခုုစလံုုးျဖစ္ျခင္းတိုု႔၏ စိတ္ေနစိတ္ထား၊ အမူအက်င့္ႏွင့္ စရိုုက္လကၡဏာမ်ား ပါဝင္ေနသည္ဟုု ယံုုၾကည္ထားျခင္းကိုု ဆိုုလိုုသည္။ ဂ်န္ဒါခြဲျခားမႈမရွိေသာ သေဘာကိုုေဆာင္သည္။ မိမိသည္ ထိုုအယူဝါဒကိုု လက္ကိုုင္သူ မူလအေမရိကန္တိုုင္းရင္းသားတစ္ဦး (သိုု႔မဟုုတ္) ထိုုမွဆင္းသက္လာသူ မဟုုတ္ပါဘဲ two-spirited လိုု႔ မသံုုးစြဲသင့္ေပ။

Craton Highways