မန္းေခ်ာင္ဇင္ (သိုု႔မဟုုတ္) အေယာင္ေဆာင္စိတ္ေရာဂါ

အလုုပ္ကေန ခြင့္ရေအာင္လိုု႔ဆိုုျပီး ဖ်ားခ်င္ေယာင္ေဆာင္တာမ်ဳိး၊ မရွိတဲ့ေရာဂါကိုု ရွိေအာင္ဖန္တီးတာမ်ဳိး ၾကံဳဖူးၾကမယ္ထင္ပါတယ္။ ဒါမွမဟုုတ္လည္း တပ္ထဲကေန တရားဝင္ထြက္ခြင့္ရေအာင္ ေရာဂါတစ္ခုုခုု ခြင္ဆင္လုုပ္ၾကံဖန္တီးတာမ်ဳိးကိုု ၾကားဖူးမယ္ထင္ပါတယ္။ ဒီလိုုလီဆယ္ဖန္တီးတာမ်ဳိးက သူတိုု႔မွာ ခိုုင္လံုုတဲ့အေၾကာင္းအရာနဲ႔ လံႈ႕ေဆာ္မႈေတြ အသီးသီးရွိၾကတယ္။ ေငြလိုုလိုု႔ျဖစ္ေစ၊ အလုုပ္မသြားရေအာင္လိ႔ုုျဖစ္ေစ၊ တာဝန္ကေန အျပီးအပိုုင္အနားယူခ်င္လိုု႔ျဖစ္ေစ စသျဖင့္ ေသခ်ာခိုုင္လံုုတဲ့၊ အမည္တပ္ႏိုုင္တဲ့ရည္ရြယ္ခ်က္ေတြကိုု အေျခခံၾကတယ္။ ဒါေပမဲ့ ဒီေဆာင္းပါးထဲမွာေျပာျပမယ့္စိတ္ေရာဂါက ဒါမ်ဳိးမဟုုတ္ဘူး။ သူ႔ရဲ႕မူလရည္ရြယ္ခ်က္ကိုုက ဖ်ားနာခ်င္ေယာင္ေဆာင္ရတာ၊ ဆိုုးဆိုုးရြားရြား ေရာဂါတစ္ခုုခုုျဖစ္ေအာင္ လုုပ္ၾကံဖန္တီးရတာကိုု သာယာေနတာမ်ဳိး။ အဲ့ဒီလိုုသာယာမႈအျပင္ လူေတြရဲ႕သနားၾကင္နာမႈ၊ အားေပးမႈနဲ႔ အေရးစိုုက္ခံရမႈကိုုလိုုခ်င္လိုု႔ တမင္သက္သက္ ဒုုကၡခံ၊ အသားေတြအနာခံျပီး ေဝဒနာခံစားရေအာင္ေတြလုုပ္တာ။ ဒီစိတ္ေရာဂါကိုု Factitious Disorder လိုု႔ေခၚပါတယ္။

Factitious Disorder ကိုု Munchausen syndrome လိုု႔လည္း ေခၚၾကပါတယ္။ သူတိုု႔ကိုုယ္သူတိုု႔ ေရာဂါေဝဒနာ ဆိုုးဆိုုးရြားရြား တစ္ခုုခုုရွိေနတယ္လိုု႔ လူေတြအထင္ေရာက္ေအာင္ လုုပ္ၾကံဖန္တီးတာမ်ဳိးပါ။ ဒီလိုုလုုပ္ၾကံဖန္တီးႏိုုင္တဲ့ သူတိုု႔ရဲ႕အရည္အခ်င္းအေပၚမွာလည္း သူတိုု႔ဟာ သာယာတတ္ၾကပါတယ္။ တကယ့္ျဖစ္ရပ္မွန္ ဥပမာတစ္ခုုျပရရင္ တစ္ခါက အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦးဟာ ေသြးဆင္းတယ္ဆိုုျပီး ေဆးရံုုလာတက္ပါတယ္။ အရင္တုုန္းက Systemic lupus erythematosus (SLE) ေရာဂါျဖစ္ဖူးလိုု႔ ေဆးရံုုတက္ခဲ့ဖူးတယ္လိုု႔ ဆရာဝန္ေတြကိုုေျပာပါတယ္။ SLE ဆိုုတာ ကိုုယ္ခံအားစနစ္ကေန က်န္းမာတဲ့တစ္ရွဴးေတြကိုု မွားျပီးသြားတိုုက္ခိုုက္တဲ့အခါ ျဖစ္တာမ်ဳိးပါ။ အသား၊ အဆစ္၊ ေက်ာက္ကပ္၊ ဦးေႏွာက္နဲ႔ တျခားအဂၤါအစိတ္အပိုုင္းေတြကိုု ထိခိုုက္ႏိုုင္ပါတယ္။ ေနာက္ျပီး သူ႔ဆီမွာ Von Willebrand’s disease လိုု႔ေခၚတဲ့ ရွားပါးတဲ့ ေမြးရာပါေသြးေရာဂါလည္းရွိတယ္လုုိ႔ ဆိုုပါတယ္။

ေဆးရံုုတက္ျပီး တတိယေျမာက္ေန႔မွာပဲ ေဆးရံုုမွာအလုုပ္လုုပ္ေနတဲ့ ေဆးေက်ာင္းသူတစ္ဦးက ဒီအမ်ဳိးသမီးကိုု မွတ္မိသြားပါတယ္။ တျခားေဆးရံုုတစ္ခုုမွာလည္း အခုုလိုုပံုုစံမ်ဳိးနဲ႔ ဒီအမ်ဳိးသမီး ေရာက္လာဖူးတယ္။ ဒီလိုုဒီလိုုပဲေျပာတယ္ေပါ့။ မသကၤာလိုု႔ သူ႔ပစၥည္းေတြကိုုရွာၾကည့္ေတာ့ anticoagulant drugs (ေသြးခဲေတြကိုု ထံုုးျဖည္ေပးတဲ့ေဆးေတြ) ေတြ႔ပါတယ္။ သူ႔ကိုုစစ္ေမးၾကည့္ေတာ့ ဟိုုလိုုလိုုဒီလိုုလိုုေျပာျပီး ေဆးရံုုကေန ခ်က္ခ်င္းဆင္းသြားပါတယ္။ ဆိုုလိုုရင္းကေတာ့ သူ႔ကိုုယ္သူ ေသြးဆင္းေစတဲ့ေဆးေတြထိုုးျပီး ေသြးဆင္းပါတယ္၊ ဘာေရာဂါရွိပါတယ္ ညာေရာဂါရွိပါတယ္တဲ့ လုုပ္ဇာတ္ခင္းျပီး ေဆးရံုုလာတက္တာပါပဲ။

Factitious disorder ရွိသူေတြဟာ အလားတူနည္းေတြနဲ႔ ေရာဂါေတြကိုု လုုပ္ၾကံဖန္တီးပါတယ္။ အဖ်ားတက္ေအာင္လုုပ္ဖိုု႔၊ ဝမ္းေလွ်ာေအာင္လုုပ္ဖိုု႔ေတြဟာ သူတုုိ႔အတြက္ သိပ္လြယ္ပါတယ္။ တခ်ဳိ႕ေတြဆိုုရင္ အလြန္နာက်င္ေစတဲ့ ေဆးစစ္ခ်က္ေတြယူတာ၊ ခြဲစိတ္ကုုသခံတာေတြအထိ လုုပ္ၾကပါတယ္။ တကယ္ေရာဂါျဖစ္လိုု႔လုုပ္တာမဟုုတ္ဘဲ ေရာဂါရွိတယ္လိုု႔အျမင္သက္ေရာက္ေအာင္ လုုပ္တာျဖစ္ပါတယ္။ မိသြားလိုု႔ စစ္ေမးရင္လည္း ျငင္းဆန္ေလ့ရွိျပီး သက္ေသအေထာက္အထားရွိေနတာေအာင္ ဘူးခံျငင္းျပီး တစ္ဖက္လူကိုု တန္ျပန္စြပ္စြဲေလ့ရွိပါတယ္။ အဲ့ဒီလိုုျငင္းဆန္ျပီးရင္ အဲ့ဒီေဆးရံုုကေန ခ်က္ခ်င္းဆင္းျပီး တျခားျမိဳ႕က တျခားေဆးရံုုတစ္ခုုကိုု ေျပာင္းတက္ပါတယ္။

ဒီစိတ္ေဝဒနာသည္ေတြမွာ အမ်ဳိးသားဦးေရထက္ အမ်ဳိးသမီးဦးေရက ပိုုမ်ားေလ့ရွိပါတယ္။ Early adulthood လိုု႔ဆိုုရမယ့္ အရြယ္ေရာက္ခါစ၊ လူၾကီးျဖစ္ခါစ အသက္ ၁၈၊ ၁၉၊ ၂ဝေလာက္မွ ဒီစိတ္ေရာဂါဟာ စတင္ျဖစ္ေလ့ရွိပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိသူေတြကိုု ေလ့လာၾကည့္တဲ့အခါ မ်ားေသာအားျဖင့္က ေဆးပညာနဲ႔ပတ္သက္ျပီး အံ့ၾသရေလာက္ေအာင္ ႏွံ႔ႏွံ႔စပ္စပ္ရွိၾကတာကိုုေတြ႔ရပါတယ္။ ဒီေဝဒနာသည္အမ်ားစုုမွာ ေတြ႔ရေလ့ရွိတဲ့ အခ်က္၃ခ်က္ရွိပါတယ္။ (၁) ကေလးဘဝတုုန္းက ေရာဂါတစ္စံုုတစ္ခုုျဖစ္လိုု႔ ႏွစ္ရွည္လမ်ား ေဆးရံုုတက္ျပီး ေဆးကုုသခံယူဖူးတယ္၊ (၂) ေဆးပညာနယ္ပယ္ကလူေတြကိုု အျငိဳးအေတး အာဃာတရွိတယ္၊ (၃) အရင္တုုန္းက နာ့စ္၊ ဓာတ္ခြဲခန္းအကူ၊ သုုိ႔မဟုုတ္ ဆရာဝန္အကူအျဖစ္ အလုုပ္လုုပ္ဖူးတယ္။

ဒီစိတ္ေရာဂါျဖစ္ရျခင္းရဲ႕ အေၾကာင္းရင္းအတိအက်ကိုု ယေန႔အခ်ိန္ထိ ဘယ္သူမွမသိၾကေသးေပမဲ့ ေဆးပညာအစီရင္ခံခ်က္ေတြအရေတာ့ စိတ္က်ေရာဂါရွိျခင္း၊ ငယ္စဥ္က မိဘထံကေန လိုုအပ္တဲ့ ဂရုုစိုုက္မႈနဲ႔ ေထာက္ပံ့မႈမရရွိျခင္း၊ ေဆးရံု ေဆးေပးခန္း ပတ္ဝန္းက်င္ကလြဲလိုု႔ တျခားျပင္ပမွာ လူေတြရဲ႕အေထာက္အပံ့ အေရးစိုုက္ခံရမႈေတြကိုု မရရွိႏိုုင္ျခင္း၊ ဒီလိုု social support (လူမႈေရးအေထာက္အပံ့) ကိုု အလြန္အမင္း ခံုုမင္မက္ေမာျခင္းေတြဟာ ဒီစိတ္ေရာဂါျဖစ္ဖိုု႔ ေစ့ေဆာ္တဲ့အေၾကာင္းအရာေတြျဖစ္တယ္လုုိ႔ ေတြ႔ရွိရပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါကိုု ထိေရာက္စြာကုုသဖိုု႔ကိုုလည္း ယေန႔အထိ ပညာရွင္ေတြ ၾကိဳးစားရွာေဖြေနဆဲျဖစ္ပါတယ္။

Psychotherapy စိတ္ကုုထံုုးေတြနဲ႔ ကုုသႏိုုင္တယ္လိုု႔ ဆိုုၾကေပမဲ့ ဒီေဝဒနာသည္ေတြကိုု တကယ္တမ္း ရွာေဖြေဖာ္ထုုတ္ကုုသဖိုု႔ၾကိဳးစားတဲ့အခါ ၾကံဳရတဲ့အခက္အခဲေတြရွိပါတယ္။ အဲ့ဒါေတြကေတာ့ သူတိုု႔ဟာ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိတယ္ အကူအညီလိုုအပ္တယ္လုုိ႔ လက္မခံၾကဘဲ ကုုသဖိုု႔ကိုု ျငင္းဆန္ၾကတာ (သူတိုု႔ဆႏၵမပါဘဲနဲ႔ ကုုသလိုု႔မရပါဘူး)၊ လိမ္လည္လွည့္ဖ်ားျပီး သူတိုု႔လိုုခ်င္တဲ့ေရာဂါသစ္ေတြ လုုပ္ၾကံဖန္တီးၾကတဲ့အခါ တကယ္ ပိပိရိရိနဲ႔ စနစ္တက် သဘာဝက်ေအာင္ တကယ္ေရာဂါရွိသေယာင္ လုုပ္ျပႏိုုင္တာမိုု႔ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိေနပါတယ္လိ႔ုု ဘယ္သူမွ အလြယ္တကူ မသိႏုုိင္တာ၊ သူတိုု႔လုုပ္ၾကံထားတဲ့ေရာဂါေဗဒနဲ႔ပတ္သက္ျပီး ေဆးပညာဆိုုင္ရာ ဗဟုုသုုတေတြ ႏွံ႔ႏွံ႔စပ္စပ္သိေနၾကတာ၊ ဒီလိုုသိေအာင္လည္း ရွာေဖြေလ့လာမွတ္သားျပီး ၾကိဳတင္ျပင္ဆင္ၾကတာ စတာေတြျဖစ္ပါတယ္။

အထက္မွာေဖာ္ျပခဲ့တဲ့ factitious disorder နဲ႔ ဆင္တူသေယာင္တဲ့ ေနာက္ထပ္ ဆိုုးဆိုုးရြားရြား စိတ္ေရာဂါတစ္ခုုကိုုေတာ့ Munchausen syndrome by proxy  လိုု႔ေခၚပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါဟာလည္း factitious disorder ေခါင္းစဥ္ေအာက္မွာ ရွိတာပါပဲ။ ဒီဟာကေတာ့ မိဘျဖစ္သူ (သိုု႔မဟုုတ္) အုုပ္ထိန္းသူတစ္ေယာက္က ကိုုယ့္သားသမီးအရင္း (သိုု႔မဟုုတ္) ကိုုယ္ထိန္းေက်ာင္းၾကည့္ရႈေနရတဲ့ကေလးအေပၚ ေရာဂါျဖစ္ေအာင္ တမင္လုုပ္ၾကံ ဖန္တီးတာမ်ဳိးျဖစ္ျပီး ဒီအေပၚကေနရတဲ့ အေရးစိုုက္ခံရမႈ၊ သနားကရုုဏာေတြကိုု သာယာတာ၊ လိုုခ်င္တာ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီစိတ္ေရာဂါရွိသူအေရအတြက္ဟာလည္း အမ်ဳိးသားထက္ အမ်ဳိးသမီးေတြ ပိုုမ်ားပါတယ္။

ျဖစ္ရပ္မွန္ဥပမာတစ္ခုုကိုု ေျပာျပပါဦးမယ္။ တစ္ခါက မိခင္လုုပ္သူဟာ အသက္၈ႏွစ္သာရွိေသးတဲ့ သူ႔သမီးေလးကိုု ျပီးခဲ့တဲ့၅ႏွစ္အတြင္းမွာ ေဆးရံုု ၁၂၇ ၾကိမ္ တက္ေစျပီး ၂၈ ၾကိမ္ ျပင္းျပင္းထန္ထန္ေဆးကုုသမႈ ခံယူေစပါတယ္။ ကေလးရဲ႕ သရက္ရြက္ကိုု ခြဲထုုတ္ေစတာကအစ အူေတြကိုုစမ္းသပ္စစ္ေဆးဖိုု႔ဆိုုျပီး ခြဲစိတ္ကုုသခံယူေစတာအဆံုုးပါ။ သိပ္မၾကာခင္မွာပဲ ကေလးအေမဟာ ကေလးသူငယ္ ညွဥ္းပန္းႏွိပ္စက္မႈ၊ နာက်င္ေစမႈ၊ အသက္အႏၱရာယ္ျဖစ္ေအာင္ ျပဳလုုပ္မႈန႔ဲ အဖမ္းခံရပါတယ္။ ကေလးဟာ သူ႔အေမနဲ႔ေဝးသြားတဲ့အခ်ိန္ကစျပီး တျဖည္းျဖည္း ျပန္လည္က်န္းမာလာပါတယ္။

ေနာင္အခါ သူ႔အဖြားက သူ႔အေမအေၾကာင္းကိုုျပန္ေမးေတာ့ ကေလးငယ္က ဒီလိုုေျဖပါတယ္။ “ေမေမ့ကိုုလြမ္းတယ္၊ ေမေမက ကမာၻေပၚမွာ အေကာင္းဆံုုးလူသား။ သမီးေဆးရံုုတက္တုုန္းက ေမေမပဲ ေဘးမွာတစ္ခ်ိန္လံုုးရွိေနေပးတာ၊ ေမေမပဲ အျမဲေစာင့္ေရွာက္ေပးတာ။ သမီးကိုု ပိုုက္ထဲကေန အစာေကြ်းတယ္။ ဆရာဝန္ေတြ သမီးကိုု ဂရုုစိုုက္ေအာင္လည္း လုုပ္ေပးတယ္။ ေမေမ့ေၾကာင့္သာ သမီးျပန္က်န္းမာလာမယ္လုိ႔ သမီးသိေနတာ။ ေမေမက သမီးအတြက္ Facebook page တစ္ခုုေတာင္ လုုပ္ေပးတယ္။ အဲ့ေပ့ခ်္ကေနပဲ သမီးကို လူေတြက အားေပးစကားေတြေျပာတာ၊ ဆုုေတြေတာင္းေပးၾကတာ။ အခုုေတာ့ မတရားဘူး။ ေမေမ မရွိေတာ့ဘူး။ သမီးကိုု ေမေမနဲ႔ ေပးမေတြ႔ၾကဘူး။ သမီးနားကိုုမလည္ဘူး။ ေဖေဖကလည္း ေမေမ့ကိုု မႏွစ္သက္ေတာ့ဘူး။ သူတုုိ႔ကလည္း ေမေမက သမီးကိုု ေနမေကာင္းေအာင္လုုပ္တာ၊ သမီးရဲ႕အစာပိုုက္ထဲကေန မေကာင္းတဲ့ဟာေတြထည့္တာလိုု႔ပဲ ေျပာေနၾကတယ္။ အခုု ေမေမမရွိေတာ့လိုု႔ သမီးေနျပန္ေကာင္းလာတာလုု႔ိ ေဖေဖေျပာေနတာ သမီးၾကားလိုုက္တယ္။ ဒါေပမဲ့ ဒီလိုုလုုပ္ဖိုု႔ဆိုုတာ ေမေမက သမီးကိုုမုုန္းမွရမွာေပါ့။ ေမေမက သမီးကိုုခ်စ္တဲ့ဟာ။ အခုု Facebook ေပ့ခ်္လည္းမရွိေတာ့ ေမေမ့ကိုု သမီးပိုုလိုုအပ္တယ္။ လူေတြကလည္း သမီးကိုု ေမ့ကုုန္ၾကျပီ”..။

ထာညာ (Tanya) ဆိုုတဲ့ ဒီကေလးမေလးရဲ႕အမႈဟာ လူသိရွင္ၾကားျဖစ္သြားျပီး Munchausen syndrome by proxy စိတ္ေရာဂါကိုု လူေတြ သတိထားမိလာေစတယ္။ ဒီျဖစ္စဥ္မွာ ကေလးအေမဟာ နည္းမ်ဳိးစံုုသံုုးျပီးေတာ့ ကေလးဆီမွာ ေရာဂါလကၡဏာေတြအမ်ဳိးမ်ဳိးျဖစ္ေအာင္ ဖန္တီးခဲ့တာပါ။ ဥပမာ ကေလးကိုု ေဆးေတြေကြ်းတာ၊ ေဆးအမွားေတြတိုုက္တာ၊ အစာပိုုက္ထဲကေန မဟုုတ္မဟပ္ေတြထည့္ျပီး ညစ္ညမ္းေစတာ၊ ေရာဂါကိုု ပိုုဆိုုးရြားေစတာ၊ ကေလးကိုုအသက္ရွဴၾကပ္ေအာင္ ေခါင္းအံုုး/အဝတ္စတာမ်ဳိးေတြနဲ႔ ဖိအုုပ္တာ စတာေတြကိုု လုုပ္ခဲ့ပါတယ္။

ဒီလိုုမ်ဳိးျဖစ္ရပ္ေတြမွာ အေတြ႔ရမ်ားတဲ့ ေရာဂါလကၡဏာေတြကေတာ့ ကေလးငယ္ဟာ ေသြးလြန္ျခင္း၊ တက္ျခင္း၊ ပန္းနာရင္ၾကပ္ျဖစ္ျခင္း၊ သတိလစ္ေမ့ေမ်ာျပီး “ကိုုမာ” ဝင္သြားျခင္း၊ ဝမ္းေလွ်ာျခင္း၊ အန္ျခင္း၊ အစာအဆိပ္သင့္ျခင္း၊ ေရာဂါကူးစက္ျခင္း၊ အဖ်ားၾကီးျခင္းနဲ႔ sudden infant death syndrome လိုု႔ေခၚတဲ့ ေမြးကင္းစကေလးဟာ အေကာင္းၾကီးကေန အိပ္ေနတုုန္းမွာ အသက္ရွဴရပ္ျပီး ေသဆံုုးသြားျခင္း စတာေတြျဖစ္ပါတယ္။

စိတ္ေရာဂါသည္ မိဘ/အုုပ္ထိန္းသူ/အနီးကပ္ေစာင့္ေရွာက္သူရဲ႕ ပေရာယေၾကာင့္ ေဘးေတြ႔ရတဲ့ ဒီအျပစ္မဲ့သားေကာင္ ကေလးငယ္ေတြရဲ႕ လူဦးေရ ၆% ကေန ၃ဝ% ဟာ ဒီလိုုေရာဂါလကၡဏာေတြေၾကာင့္ ေသဆံုုးၾကပါတယ္။ ၈% ဟာ ရာသက္ပန္ ရုုပ္ပ်က္ဆင္းပ်က္ျဖစ္သြားၾကတာ၊ သိုု႔မဟုုတ္ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ ဒုုကၡိတျဖစ္သြားၾကတာေတြ ျဖစ္ပါတယ္။

မိဘလုုပ္သူ (အထူးသျဖင့္ မိခင္) ဟာ ကေလးအေပၚ ဒီလိုု ေဘးကေန အေပၚယံဟန္ေဆာင္ျပီး မျပတ္ဂရုုစိုုက္ျပ၊ ေစာင့္ေရွာက္ၾကင္နာျပတာကိုု ျမင္ေတြ႔ၾကားေနရတဲ့ေဘးကလူေတြဟာ ဒီမိဘအေပၚ သနားကရုုဏာသက္ျပီး အားက်ခ်ီးက်ဴးႏိုုင္ပါတယ္။ ဒါကိုုလည္း ဒီမိဘလုုပ္သူက လိုုလားဟန္၊ လိုုအပ္ဟန္ ျပတတ္ပါတယ္။ ဒီလိုုမိဘဆီကေန ကေလးေတြကိုု ခြဲထားလိုုက္တဲ့အခါ သူတိုု႔မွာျဖစ္ေနတဲ့ဆိုုတဲ့ ေရာဂါေဝဒနာေတြဟာ ခ်က္ခ်င္းကိုု သက္သာလာပါတယ္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ ဒီလိုုျဖစ္ရပ္မ်ဳိးေတြမွာ သားေကာင္ျဖစ္သြားရွာတဲ့ ကေလးငယ္ေတြအျပင္ ဒီကေလးငယ္ရဲ႕ ေမာင္ႏွမသားခ်င္းေတြကိုုလည္း ဒီမိဘတစ္ေယာက္တည္းကေန အလားတူဖန္တီးထားတာကိုု ေတြ႔ရပါတယ္။

Munchausen syndrome ရွိသူ မိခင္မ်ဳိးဟာ စိတ္ခံစားမႈအလြန္ျပင္းထန္ေလ့ရွိျပီး အမ်ားရဲ႕ attention (ဂရုုစိုုက္/အေရးစိုုက္မႈ) ကိုု အလြန္အမင္း လိုုခ်င္ၾကပါတယ္။ ေနမေကာင္းတဲ့ကေလးငယ္ကိုုေစာင့္ေရွာက္ရလုု႔ိ သူ႔ကိုု သူမ်ားေတြက ခ်ီးက်ဴးၾက၊ သနားၾကတာကိုုလည္း သိပ္လိုုခ်င္ပါတယ္။ ေနာက္ျပီး ဒီလိုုမိခင္မ်ဳိးဟာ ေဆးပညာဗဟုုသုုတလည္း ရွိေနတတ္ၾကပါတယ္။ ဥပမာ အရင္က ေဆးခန္းတစ္ခုုမွာ ေဆးေပးတဲ့အလုုပ္မ်ဳိးလုုပ္ဖူးတာ၊ ဆရာဝန္အကူလုုပ္ဖူးတာ၊ နာ့စ္လုုပ္ဖူးတာ စသျဖင့္ ေဆးပညာေနာက္ခံ (medical background) တစ္ခုုခုုရွိေနတတ္ၾကပါတယ္။ သူတိုု႔ရဲ႕လုုပ္ရပ္ေတြကိုုလည္း ျငင္းဆန္ေလ့ရွိၾကျပီး ကုုသမႈခံယူဖိုု႔ကိုုလည္း လက္မခံၾကပါဘူး။

ဥပေဒေၾကာင္းအရေတာ့ အေမရိကန္ျပည္ေထာင္စုုမွာ Munchausen syndrome by proxy ကိုု ျပစ္မႈတစ္ခုုအေနနဲ႔ သတ္မွတ္ပါတယ္။ ေသခ်ာအကြက္ခ်ျပီးစီစဥ္ထားတဲ့ ကေလးသူငယ္ ညဥ္းပန္းနွိပ္စပ္မႈ (child abuse) တစ္မ်ဳိးအျဖစ္ ျပ႒ာန္းထားပါတယ္။ ဒီလိုုအမႈမ်ဳိးကိုုရင္ဆုုိင္ရတဲ့အခါတိုုင္း ကေလးကိုု မိခင္နဲ႔ ခြဲကိုုခြဲပစ္ဖိုု႔ လိုုအပ္ေလ့ရွိပါတယ္။ ဒီလိုုမိခင္မ်ဳိးဟာလည္း စိတ္ေရာဂါအေျခအေန ေတာ္ေတာ္ဆိုုးဝါးေနတယ္လိုု႔ သတ္မွတ္ႏိုုင္တာမုုိ႔ တရားဥပေဒအရ အေရးယူေဆာင္ရြက္ရမွာျဖစ္သလိုု ေဆးပညာ/စိတ္ပညာ အကူအညီယူဖိုု႔လည္း လိုုအပ္ပါတယ္။ ဒီလိုုမိဘေတြကိုုသာမက သားေကာင္ျဖစ္ရရွာတဲ့ ကေလးငယ္ေတြအတြက္လည္း စိတ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာကုုသမႈေတြ ဆက္လက္ျပဳလုုပ္ေပးဖိုု႔ အေရးၾကီးလွပါတယ္။

Craton Highways

Advertisements

LGBTQIA+ အနက္အဓိပၺာယ္မ်ား

လူအမ်ားအျပားဟာ လိင္တိမ္းညြတ္မႈ (sexual orientation) အေၾကာင္းနဲ႔ ဂ်န္ဒါ ကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ (gender identity) အေၾကာင္းေတြကိုု ထုုတ္ေဖာ္ေျပာဆိုုဖို႔ ေရွာင္ရွားတတ္ၾကပါတယ္။ ဘာျဖစ္လိုု႔လဲဆိုုေတာ့ ဘာကိုုေျပာရမယ္မွန္းမေသခ်ာလိုု႔၊ ဒါမွမဟုုတ္ စကားေျပာမွားသြားမွာစိုုးလိုု႔ျဖစ္ပါတယ္။ ဟုုတ္ေတာ့လည္းဟုုတ္ပါတယ္။ တကယ္တမ္းမွာ ဂ်န္ဒါနဲ႔ပတ္သက္တဲ့ ဘာသာစကားအသံုုးအႏႈန္း၊ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ၊ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ၊ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈေတြဟာ လ်င္ျမန္စြာ ေျပာင္းလဲႏိုုင္ပါတယ္။ ဒီခက္ဆစ္အဘိဓာန္ေလးက အရြယ္ေရာက္ျပီးသူေတြ (adults) အတြက္ စကားေျပာဆိုုတဲ့အခါမွာ ပိုုျပီးလြယ္ကူအဆင္ေျပေစဖိုု႔၊ ပိုုျပီးသက္ေတာင့္သက္သာရွိေစဖိုု႔ ကူညီတဲ့အေနနဲ႔ စကားလံုုး၊ အဓိပၺာယ္ေလးေတြ ပံ့ပိုုးေပးမွာျဖစ္ပါတယ္။ အဂၤလိပ္အကၡရာစဥ္အလိုုက္ A-Z အစဥ္အတိုုင္း တစ္ခုုခ်င္း ေဖာ္ျပေဆြးေႏြးထားပါတယ္။ အဂၤလိပ္စာတတ္သူေရာ၊ မတတ္သူေရာ အဆင္ေျပေအာင္၊ အမ်ားနားလည္ႏိုုင္ေအာင္ အတတ္ႏိုုင္ဆံုုး ျပဳစုုထားပါတယ္။

ဒီအနက္အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုခ်က္ေတြဟာ အရြယ္ေရာက္ျပီးသူေတြအတြက္ ရည္ရြယ္ေရးသားထားတာျဖစ္ပါတယ္။ ေက်ာင္းေနအရြယ္ ကေလးငယ္ေတြအတြက္ သီးသန္႔ အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုခ်က္ေတြက သပ္သပ္ရွိပါတယ္။ ဗဟုုသုုတရရန္အေနနဲ႔သာ ေရးသားျခင္းျဖစ္ပါတယ္။ ဒီစကားလံုုးအသံုုးအႏႈန္းေတြထဲက အခ်ဳိ႔ဟာ LGBTQIA+ လိုု႔ မိမိကိုုယ္ကိုု ခံယူထားသူေတြသာ အသံုုးျပဳသင့္တဲ့စကားလံုုးေတြျဖစ္ျပီး အက်ဳိးအေၾကာင္းမတိုုက္ဆိုုင္ဘဲ အခန္႔မသင့္သံုုးမိခဲ့ရင္ LGBTQIA+ မ်ားကိုု ေစာ္ကားရာ၊ ႏွိမ့္ခ်ရာ သေဘာေဆာင္ႏိုုင္တာမုုိ႔ သတိခ်ပ္သံုုးစြဲၾကဖိုု႔ ပန္ၾကားခ်င္ပါတယ္။ ကိုုယ္တစ္ေယာက္တည္းရဲ႕အင္အားနဲ႔ အတတ္ႏိုုင္ဆံုုး ဆီေလ်ာ္ေအာင္ေရးထားတာမိုု႔ လိုုအပ္ခ်က္မ်ား ရွိႏိုုင္ပါတယ္။ ဘာသာျပန္တာေရာ၊ ကိုုယ့္အေတြ႔အၾကံဳေတြေရာ ႏွစ္ခုုလံုုးပါဝင္ပါတယ္။ ဝိုုင္းဝန္းျပီး ေဝဖန္အၾကံျပဳႏိုုင္ဖိုု႔န႔ဲ ဒီထက္ပိုုမိုုတိက်မွန္ကန္ေအာင္ ျဖည့္စြက္ျပင္ဆင္ေပးႏိုုင္ၾကဖိုု႔ တိုုက္တြန္းေမွ်ာ္လင့္ပါတယ္။

Ally (မဟာမိတ္) = တစ္ဦးတစ္ေယာက္ကိုုယ္စား (သိုု႔မဟုုတ္) မိမိ မပါဝင္သည့္အုုပ္စုုတစ္စုုကိုုယ္စား ရပ္တည္ေပးေသာ၊ ထုုတ္ေဖာ္ေျပာၾကားေပးသူ။

Androgynous (ဒြိလိင္) = သိသိသာသာခြဲျခားႏိုုင္ေလာက္ေအာင္ ေယာက်္ားဆန္ျခင္းလည္းမဟုုတ္ မိန္းမဆန္ျခင္းလည္းမဟုုတ္သည့္အေနျဖင့္ ကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာသတ္မွတ္ထားေသာ (သိုု႔မဟုုတ္) ကိုုယ္စားျပဳထားေသာ။

Asexual (လိင္မဲ့) = အျခားသူမ်ားအေပၚ လိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာစြဲမက္ျခင္း (သိုု႔မဟုုတ္) အာသီသ ကင္းမဲ့သူ။

Bi (ဘိုုင္) = လိင္တူလိင္ကြဲ ႏွစ္မ်ဳိးစလံုုးကိုု စိတ္ဝင္စားသူ။ Bisexual ၏ အတိုုေကာက္။

Bisexual (လိင္တူလိင္ကြဲႏွစ္မ်ဳိးလံုုးကိုု စိတ္ဝင္စားေသာ) = တျပိဳင္နက္မဟုုတ္ေသာ္ျငားလည္း လိင္၊ ဂ်န္ဒါႏွင့္ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ တစ္ခုုထက္ပိုု၍ အျခားသူမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္မႈ တူညီစြာျဖစ္ေပၚသူ။

Butch (က်ားက်ားလ်ားလ်ား) = မ်ားေသာအားျဖင့္ အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦး ေယာက်္ားဆန္စြာ က်ားလ်ားျခင္းကိုုေဖာ္ျပေသာ အသံုုးအႏႈန္း။ အမ်ဳိးသားမ်ားကိုေဖာ္ျပရာတြင္လည္း သံုုးႏႈန္းေလ့ရွိသည္။

Cisgender (လိင္ႏွင့္ဂ်န္ဒါထပ္တူက်ျခင္း) = ေမြးဖြားခ်ိန္တြင္ အမ်ားသတ္မွတ္လိုုက္ေသာ လိင္ႏွင့္ မိမိကိုုယ္ပိုုင္သတ္မွတ္ေသာဂ်န္ဒါတိုု႔ တစ္ထပ္တည္းက်သူကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္စကားလံုုး။

Coming Out (ပြင့္ျခင္း/ထြက္လာျခင္း) = လူတစ္ေယာက္ မိမိ၏ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာအေပၚ မိမိဘာသာ အရင္ဦးဆံုုး အသိအမွတ္ျပဳျခင္း၊ လက္ခံလိုုက္ျခင္း၊ သေဘာေပါက္နားလည္သြားျခင္း၊ ထိုု႔ေနာက္မွ အျခားသူမ်ားကိုု စတင္မွ်ေဝအသိေပးျခင္း ျဖစ္စဥ္။

Cultural Competence (ယဥ္ေက်းမႈစြမ္းရည္) = မိမိယဥ္ေက်းမႈကိုု ကိုယ္တုုိင္နားလည္ျပီး ယဥ္ေက်းမႈျခားနားသူအမ်ားႏွင့္လည္း ထိေရာက္စြာ အျပန္အလွန္အက်ဳိးျပဳႏိုုင္စြမ္းရည္။

Drag Queen = ပံုုမွန္အားျဖင့္ ေဖ်ာ္ေျဖတစ္ဆက္မႈတစ္ခုုအေနျဖင့္ (ဥပမာ စင္တင္ပြဲမ်ား၊ ႏိုုက္ကလပ္မ်ား စသည္တိုု႔တြင္) အမ်ဳိးသမီးတစ္ဦးကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထားေသာ အမ်ဳိးသား။ (Drag Queen သည္ Transgender woman ဟူေသာအသံုုးႏွင့္ မတူညီပါ။ ကြာျခားခ်က္ကိုုသိရွိလိုုလွ်င္ Transgender ဟူေသာခက္ဆစ္ကိုု ေအာက္တြင္ရွာေဖြဖတ္ရႈပါ)

Drag King = ပံုုမွန္အားျဖင့္ ေဖ်ာ္ေျဖတင္ဆက္မႈတစ္ခုုအေနျဖင့္ (ဥပမာ စင္တင္ပြဲမ်ား၊ ႏိုုက္ကလပ္မ်ား စသည္တိုု႔တြင္) အမ်ဳိးသားတစ္ဦးကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထားေသာ အမ်ဳိးသမီး။ (Drag King သည္ Transgender man ဟူေသာအသံုုးႏွင့္ မတူညီပါ။ ကြာျခားခ်က္ကိုုသိရွိလိုုလွ်င္ Transgender ဟူေသာခက္ဆစ္ကိုု ေအာက္တြင္ရွာေဖြဖတ္ရႈပါ)

FTM (female to male) = ေမြးဖြားစဥ္တြင္ “မ” အေနျဖင့္ အမ်ား၏သတ္မွတ္ျခင္းခံရေသာ္လည္း “က်ား” အေနျဖင့္သာ မိမိကိုုယ္ကိုုသတ္မွတ္ေနထိုုင္သူ။

Gay (ေဂး) = မိမိႏွင့္ဂ်န္ဒါတူသူ အဖြဲ႔ဝင္မ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္သူ။ ဥပမာ ေယာက်္ားခ်င္းစိတ္ဝင္စားသူ ေဂး၊ မိန္းမခ်င္းစိတ္ဝင္စားသူ ေဂး။ Gay ဟူေသာအသံုုးသည္ မိန္းမကိုုျဖစ္ေစ၊ ေယာက်္ားကိုုျဖစ္ေစ သင့္တင့္ေလ်ာက္ပတ္သည့္အခ်ိန္တြင္ သံုုးႏႈန္းႏိုုင္သည္။

Gender (ဂ်န္ဒါ) = က်ား၊ မ၊ က်ားေရာ မ,ေရာ ႏွစ္ခုုစလံုုး (သိုု႔မဟုုတ္) က်ား မ တစ္ခုုမွမဟုုတ္ဟုု မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ သိရွိနားလည္လက္ခံထားေသာ လူတစ္ဦး၏ အတြင္းစိတ္ေနသေဘာထား။ လူတစ္ဦး၏ အျပင္ပန္း ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈႏွင့္ ဂ်န္ဒါေဖာ္ျပခ်က္အမူအက်င့္မ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္လည္း အသံုုးျပဳႏိုုင္သည္။ ဂ်န္ဒါ စံသတ္မွတ္ခ်က္မ်ားသည္ ယဥ္ေက်းမႈတစ္ခုုႏွင့္တစ္ခုု အခ်ိန္ကာလကိုုလိုုက္၍ ကြဲျပားၾကသည္။

Genderless (ဂ်န္ဒါမဲ့) = ဂ်န္ဒါမရွိသူဟုု မိမိကိုုယ္ကိုု သတ္မွတ္ထားသူ။

Gender Binary (ဂ်န္ဒါႏွစ္ခုုတည္း ဗဟိုုျပဳစနစ္/ ဒြိဂ်န္ဒါစနစ္) = “က်ား” ႏွင့္ “မ” ဟူ၍ ထင္ရွားေသာ ဆန္႔က်င္ဘက္ဂ်န္ဒါႏွစ္ခုုသာရွိသည္ဟု သတ္မွတ္ထားေသာ အေတြးအေခၚျဖစ္သည္။ ဤအေတြးအေခၚ စံသတ္မွတ္ခ်က္သည္ ကန္႔သတ္မႈမ်ားရွိေနျပီး ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာမ်ားႏွင့္ ဂ်န္ဒါထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈမ်ား ေပါင္းစံုုပါဝင္ေနေသာ ေရာင္စဥ္တစ္ခုုလံုုး၊ လူအားလံုုးကိုု အျပည့္အဝ ကိုုယ္စားမျပဳေပ။

Gender-Expansive (ဂ်န္ဒါခ်ဲ႔ကားေသာ) = ေရွးရိုုးစြဲ ယဥ္ေက်းမႈေဘာင္အတြင္း ကန္႔သတ္အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုထားသည့္ အမူအက်င့္ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈမ်ားကိုု ေဘာင္အျပင္ဘက္သိုု႔ ခ်ဲ႔ကားထိုုးထြက္ေစျခင္းအားျဖင့္ မိမိကိုုယ္ကိုု ထုုတ္ေဖာ္ျပသသူမ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္ နာမဝိေသသန။

Gender Expression (ဂ်န္ဒါထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈ) = အျပင္ပန္းဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈႏွင့္ အမူအက်င့္မ်ားမွတဆင့္ မိမိဂ်န္ဒါကိုု ထုုတ္ေဖာ္ျပသျခင္း။ ဥပမာ – အမည္၊ ဝတ္စားဆင္ယင္ပံုု၊ ဆံပင္ပံုုစံ၊ ကိုုယ္လက္အမူအယာ မ်က္ႏွာရိပ္မ်က္ႏွာကဲ၊ ႏႈတ္အမူအယာ စသည္တိုု႔ပါဝင္သည္။

Gender Identity (ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ) = က်ား၊ မ၊ က်ားေရာ မေရာ ႏွစ္ခုုစလံုုး (သိုု႔မဟုုတ္) က်ား မ တစ္ခုုမွမဟုုတ္ဟုု မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ နက္နက္ရိႈင္းရိႈင္း သိရွိခံစား နားလည္လက္ခံထားေသာ လူတစ္ဦး၏ အတြင္းစိတ္ေနသေဘာထား။ မိမိကိုုယ္မိမိ ဘယ္လိုုပံုုစံပါဟုု ျမင္ျခင္း၊ မိမိကိုုယ္မိမိ ဘယ္သူဘယ္ဝါဟုု ေခၚဆိုုသတ္မွတ္ျခင္းမ်ားအားလံုုး အက်ံဳးဝင္သည္။ လူတစ္ဦး၏ အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါသည္ သူ၏ေမြးရာပါလိင္အဂၤါဇာတ္ႏွင့္ ကိုုက္ညီခ်င္လည္းကိုုက္ညီႏိုုင္သလိုု ကြဲျပားခ်င္လည္း ကြဲျပားႏိုုင္သည္။

Gender Role (ဂ်န္ဒါအခန္းက႑) = မည္သည္က ေယာက်္ားေလးမ်ား/အမ်ဳိးသားမ်ားအတြက္၊ မည္သည္က မိန္းကေလးမ်ား/အမ်ဳိးသမီးမ်ားအတြက္ “သင့္ေလ်ာ္ေသာအမူအက်င့္မ်ား” ဟူ၍ လူမႈပတ္ဝန္းက်င္ ေရွးရိုုးစြဲ မိရိုုးဖလာယဥ္ေက်းမႈအရ ထားရွိေသာယံုုၾကည္ခ်က္မ်ား (သိုု႔မဟုုတ္) ေမွ်ာ္လင့္မွန္းဆခ်က္မ်ား။ တင္းၾကပ္ေသာ ဂ်န္ဒါအခန္းက႑မ်ားသည္ လူတစ္ဦး၏ ဖြံ႔ျဖိဳးတိုုးတက္မႈကိုု ဟန္႔တားပိတ္ပင္ႏိုုင္၏။

Gender Role Stereotyping (ဂ်န္ဒါအခန္းက႑ ပံုုေသကားက် သတ္မွတ္ျခင္း) = မည္သည္က ေယာက်္ားေလးမ်ား/အမ်ဳိးသားမ်ားအတြက္၊ မည္သည္က မိန္းကေလးမ်ား/အမ်ဳိးသမီးမ်ားအတြက္ “သင့္ေလ်ာ္ေသာအမူအက်င့္မ်ား” ဟူ၍ လူမႈပတ္ဝန္းက်င္ ေရွးရိုုးစြဲ မိရိုုးဖလာယဥ္ေက်းမႈအရ ထားရွိေသာယံုုၾကည္ခ်က္မ်ား (သိုု႔မဟုုတ္) ေမွ်ာ္လင့္မွန္းဆခ်က္မ်ားအေပၚ အေျခခံသည့္ ေလွနံဓားထစ္ သတ္မွတ္ျခင္း။

Gender Spectrum (ဂ်န္ဒါေရာင္စဥ္) = ဂ်န္ဒါရွိသူအျဖစ္ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါမရွိသူအျဖစ္ လူတိုု႔ မိမိကိုုယ္ပိုုင္သတ္မွတ္ေသာ၊ ထုုတ္ေဖာ္ျပသေသာ ကြဲျပားက်ယ္ျပန္႔သည့္အဝိုင္းအဝန္း။

Genderqueer (သမားရိုုးက်ဂ်န္ဒါစနစ္ကိုု မလိုုက္နာသူ) = “က်ား” ျဖစ္ရမည္၊ သိုု႔မဟုုတ္လွ်င္ “မ” ျဖစ္ရမည္ဆိုုေသာ “တစ္ခုုမဟုုတ္တစ္ခုု” ဟူသည့္ အမ်ဳိးအစားခြဲျခားျခင္း အေတြးအေခၚကိုု ျငင္းဆိုုသူ။ Gender identity ၏ ေျပာင္းလဲတတ္ေသာသေဘာကိုု လက္ခံထားၾကသူမ်ားျဖစ္သည္။ မိမိကိုုယ္ကိုု Genderqueer ဟုုသတ္မွတ္သူမ်ားသည္ မိမိသည္ “က်ား” ေရာ “မ” ေရာ ျဖစ္ႏိုုင္သည္၊ က်ား/မ မျဖစ္ဘဲလည္း လူသားအျဖစ္ ျဖစ္တည္ႏိုုင္သည္၊ “က်ား” ျဖစ္ျခင္း “မ” ျဖစ္ျခင္းတိုု႔၏ သတ္မွတ္ခ်က္ေဘာင္အျပင္ဘက္တြင္ လြတ္လပ္စြာ က်ေရာက္ရပ္တည္ႏုုိင္သည္ဟုု ယုုံၾကည္ၾကသည္။

Gender Transition (ဂ်န္ဒါ အကူးအေျပာင္း) = မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ သိျမင္လက္ခံထားေသာ ဂ်န္ဒါႏွင့္ မိမိ၏ အျပင္ပန္းဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈ၊ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈတိုု႔ ပိုမိုုကိုုက္ညီနီးစပ္ေအာင္ ၾကိဳးပမ္းၾကသည့္ အကူးအေျပာင္းျဖစ္စဥ္။ မိမိ၏ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာကိုု အတည္ျပဳရန္အတြက္ လူအခ်ဳိ႕သည္ ေအာက္ပါအကူးအေျပာင္းမ်ားကိုု ၾကံဳေတြ႔ျဖတ္သန္းရႏိုုင္သည္။

(က) Social transition (လူမႈေရးဆိုုင္ရာ အကူးအေျပာင္း) = အမည္ေျပာင္းလဲျခင္း၊ နာမ္စားေျပာင္းလဲျခင္း၊ အဝတ္အစား ဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔မႈ ဆံပင္ပံုုစံစသည္ ပံုုပန္းသဏၭာန္ေျပာင္းလဲျခင္း။

(ခ) Legal transition (တရားဥပေဒဆိုုင္ရာ အကူးအေျပာင္း) = စိတ္တြင္ စစ္မွန္သည္၊ ကိုုက္ညီသည္ဟုုခံစားရေသာ ဂ်န္ဒါႏွင့္အမည္ကိုု ကိုုယ္စားျပဳႏိုုင္ရန္ မိမိကိုုယ္စားျပဳ သက္ေသခံအေထာက္အထားမ်ား ျပင္ဆင္ေျပာင္းလဲျခင္း။ ဥပမာ – ေမြးစာရင္း၊ ယာဥ္ေမာင္းလိုုင္စင္၊ မွတ္ပံုုတင္ (အေမရိက စသည့္ ဖြံ႔ျဖိဳးျပီးအေနာက္ႏိုုင္ငံအခ်ဳိ႕တြင္ ထိုုသိုု႔ေျပာင္းလဲမႈမ်ားကိုု တရားဝင္ ျပဳလုုပ္ႏိုုင္သည္)။

(ဂ) Medical transition (ေဆးပညာဆိုုင္ရာ အကူးအေျပာင္း) = ဤျဖစ္စဥ္တြင္ ကေလးမ်ားအတြက္ဆိုုလွ်င္ ပ်ဳိေဖာ္ဝင္ခ်ိန္ကိုုၾကန္႔ၾကာေစရန္ ေဟာ္မုုန္းတားေဆးအသံုုးျပဳျခင္းမ်ား ပါဝင္ႏိုုင္သည္။ ကေလးမ်ား၏ ပ်ဳိေဖာ္ဝင္သည့္ျဖစ္စဥ္သည္ ၄င္းတိုု႔၏ အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာႏွင့္ တသမတ္တည္းပိုကိုုက္ညီေစရန္၊ လူၾကီးမ်ားအတြက္ဆိုုလွ်င္လည္း ၄င္းတိုု႔၏ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာအေျပာင္းအလဲမ်ားကိုု အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါႏွင့္ တသားတည္းအေထာက္အကူျပဳႏိုုင္ရန္ cross-sex hormones ဟုုေခၚသည့္ ဆန္႔က်င္ဘက္လိင္ေဟာ္မုုန္းမ်ား အသံုုးျပဳျခင္း ပါဝင္ႏိုုင္သည္။ Gender affirmation surgery (သိုု႔မဟုုတ္) Sex reassignment surgery ဟုုေခၚေသာ လိင္အဂၤါေျပာင္းလဲသည့္ ခြဲစိတ္ကုုသမႈသည္လည္း ဤျဖစ္စဥ္တြင္ အက်ံဳးဝင္သည္။

Heteronormative (လိင္ကြဲဗဟိုုျပဳ စံ) = “လိင္ကြဲဆက္ဆံေရး” သိုု႔မဟုုတ္ “လိင္ကြဲခ်စ္ခင္မႈ” သည္ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ၊ လိင္စိတ္ဝိေသသကြဲ အမ်ားအျပားရွိသည့္အနက္မွ တစ္ခုုအေနျဖင့္္သာမျမင္ဘဲ ဒါကသာ တစ္ခုုတည္းေသာ၊ အျဖစ္သင့္ဆံုုးေသာအရာဟုု တယူသန္သတ္မွတ္ျခင္းကိုု ဆိုုလိုုသည္။ ထိုုကဲ့သိုု႔ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ/လိင္ခ်စ္ခင္မႈဆက္ဆံေရးသည္လည္း ဆန္႔က်င္ဘက္ဂ်န္ဒါႏွစ္ခုုမွ လူႏွစ္ေယာက္ၾကားမွာသာျဖစ္ရမည္ဟုု ခြဲျခားသတ္မွတ္ထားမႈကိုု ဆိုုလိုုသည္။

Heterosexism (လိင္ကြဲဗဟိုုျပဳ လိင္ခြဲျခားေရးဝါဒ) = “လိင္ကြဲဆက္ဆံေရး/လိင္ကြဲခ်စ္ခင္မႈ” သည္သာ တစ္ခုုတည္းေသာ အျဖစ္သင့္ဆံုုး၊ ပံုုမွန္အျဖစ္ဆံုုး လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈဟုု ဘက္လိုုက္သည့္သေဘာထားကိုု ဆုုိုလိုုသည္။ ဤလိင္ကြဲဗဟိုုျပဳ လိင္ခြဲျခားေရးဝါဒသည္ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ/လိင္စိတ္ဝိေသသ စရိုုက္လကၡဏာ လြတ္လပ္စြာကြဲျပားသူမ်ား (LGBTQIA+ မ်ား) အေပၚ တစ္ဖက္ေစာင္းနင္းႏိုုင္စြာ၊ အႏုုတ္သေဘာေဆာင္စြာ ျပဳမူေျပာဆိုုေရးသား၍ ခြဲျခားဆက္ဆံသည့္သေဘာ၊ ေဘးကိုုဖယ္ၾကဥ္ထားသည့္သေဘာ ေဆာင္ေနသည္။

Heterosexual (လိင္ကြဲခ်စ္ခင္သူ) = မိမိႏွင့္ ဂ်န္ဒါမတူသူမ်ားကိုု စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္သူကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္စကားလံုုး။ Straight ဟူေသာစကားလံုုးျဖင့္လည္း လူမႈပတ္ဝန္းက်င္တြင္ သိထားၾကသည္။

Homophobia (လိင္တူခ်စ္သူမ်ားကိုု ရြံမုုန္းေၾကာက္ရြံ႕ျခင္း) = လိင္တူ/ဂ်န္ဒါတူအခ်င္းခ်င္း စြဲလမ္းခ်စ္ခင္သူမ်ားကိုု ေၾကာက္ရြံ႕ျခင္း၊ မုုန္းတီးျခင္း (သိုု႔မဟုုတ္) ထိုုသူမ်ားႏွင့္ ေပါင္းသင္းေျပာဆိုုဆက္ဆံရသည္ကိုု စိတ္မသက္မသာျဖစ္ျခင္း။ ၄င္းတိုု႔ကိုု homophobe ဟုု ေခၚသည္။

Homosexual (လိင္တူခ်စ္သူ) = မိမိႏွင့္ လိင္တူ၊ ဂ်န္ဒါတူသူမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းခ်စ္ခင္သူမ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ သံုုးႏႈန္းသည့္စကားလံုုး။ ဤအသံုုးကိုု ေဆးပညာဆိုုင္ရာ၊ သိပၺံပညာရပ္ဆိုုင္ရာ ရည္ညႊန္းကိုုးကားခ်က္မ်ားတြင္ အသံုုးျပဳသည္။

Intersex (စပ္ၾကားလိင္) = ခရိုုမိုုဆုုမ္း (ဗီဇေဆာင္မွ်င္မ်ား)၊ ေဟာ္မုုန္းမ်ား၊ လိင္အဂၤါဇာတ္ႏွင့္ အျခားလိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ စရိုုက္လကၡဏာမ်ားထဲတြင္ သဘာဝအတိုုင္း ျဖစ္ေပၚေနေသာ (အျခားသူမ်ားႏွင့္မတူသည့္) ကြဲျပားျခားနားမႈမ်ားႏွင့္ ေမြးဖြားလာေသာ ကေလးလူဦးေရ ၂%ကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္စကားလံုုး။

Lesbian (အမ်ဳိးသမီးလိင္တူခ်စ္သူ) = အျခားအမ်ဳိးသမီးမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းတပ္မက္သူအမ်ဳိးသမီး။

LGBTQIA+ (လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ/လိင္စိတ္ဝိေသသ စရိုုက္လကၡဏာ လြတ္လပ္စြာကြဲျပားသူမ်ား) = Lesbian, gay, bisexual, transgender, queer, questioning, intersex, asexual, ally စသည္တိုု႔ကိုု အတိုုေကာက္ေခၚယူေသာ ဘံုုစကားလံုုးျဖစ္သည္ (တစ္ခုုခ်င္း၏အဓိပၺာယ္မ်ားကိုု ဤခက္ဆစ္မ်ားတြင္ အဂၤလိပ္အကၡရာစဥ္လိုုက္ ေဖာ္ျပျပီးျဖစ္သည္)။

MTF (male to female) = ေမြးဖြားစဥ္တြင္ “က်ား” အေနျဖင့္ အမ်ား၏သတ္မွတ္ျခင္းခံရေသာ္လည္း “မ” အေနျဖင့္သာ မိမိကိုုယ္ကိုုသတ္မွတ္ေနထိုုင္သူ။

Non-binary (ဒြိဂ်န္ဒါစနစ္ကိုု မက်င့္သံုုးျခင္း) = ေရွးရိုုးစြဲ မိရိုုးဖလာ လူအမ်ားလက္ခံက်င့္သံုုးေနေသာ “က်ား” ႏွင့္ “မ” ဒြိပုုံစံ ဂ်န္ဒါအယူအဆမ်ားမွ ေက်ာ္လြန္ခြဲထြက္၍ မိမိကိုုယ္ပိုုင္ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈ၊ အဓိပၺာယ္သတ္မွတ္မႈမ်ားျဖင့္ ရပ္တည္ေနၾကသူမ်ားကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ အသံုုးျပဳသည့္ ဘံုုစကားလံုုးျဖစ္သည္။ ဤအဓိပၺာယ္ႏွင့္ အလားသဏၭာန္အနက္အတူေသာ အျခားစကားလံုုးမ်ားမွာ gender expansive, gender creative, genderqueer, gender non-conforming, genderless စသည္တိုု႔ျဖစ္သည္။

Outing (ခြင့္ျပဳခ်က္မရွိဘဲထုုတ္ေဖာ္ျခင္း) = တစ္ပါးသူ၏ ခြင့္ျပဳခ်က္၊ သေဘာတူညီခ်က္ မပါဘဲ ၄င္းတိုု႔၏ စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာကိုု လူသိရွင္ၾကား ထုုတ္ေဖာ္အသိေပးျခင္း။

Pansexual (လိင္/ဂ်န္ဒါအားလံုုးအေပၚတိမ္းညြတ္သူ) = မည္သည့္ လိင္၊ ဂ်န္ဒါ၊ ဂ်န္ဒါကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာအေပၚမဆိုု စိတ္ခံစားမႈအားျဖင့္၊ ခ်စ္ျခင္းအားျဖင့္ (သိုု႔မဟုတ္) လိင္စိတ္အားျဖင့္ စြဲလမ္းခ်စ္ခင္မႈျဖစ္သူ၊ လိင္တိမ္းညြတ္သူ။

Queer = လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈႏွင့္ဂ်န္ဒါအေပၚ ေျပာင္းလြယ္ျပင္လြယ္ရွိေသာ၊ ပူးေပါင္းပါဝင္ႏိုုင္ေသာ အျမင္ႏွင့္ ရႈျမင္ၾကသူအျဖစ္ မိမိကိုုယ္ကိုု လက္ခံထားသူမ်ားကိုု ဆိုုလိုုသည္။ LGBTQ ဟူေသာအသံုုးအား အစားထိုုးသည့္အေနျဖင့္ အသံုုးျပဳသည္ကိုုလည္း ေတြ႔ႏိုုင္သည္ (ဥပမာ – queer လူငယ္)။ ဤအသံုုးသည္ မိမိကိုုယ္မိမိ သံုုးႏႈန္းေခၚဆိုုလွ်င္သာ သင့္ေတာ္ျပီး တစ္ပါးသူကိုု ေခၚေဝၚသံုုးႏႈန္းျခင္း မျပဳသင့္ေပ။ Queer အသံုုးကိုု ပညာရပ္ဆိုုင္ရာ စာေပမ်ား၊ နယ္ပယ္မ်ားတြင္ ေတြ႔ရႏိုုင္သည္ (ဥပမာ – queer သီအိုုရီ၊ queer studies)။

Questioning (ေမးခြန္းထုုတ္ေနသူ) = မိမိ၏ လိင္တိမ္းညြတ္မႈ (သိုု႔မဟုုတ္) ဂ်န္ဒါကိုု မိမိကိုုယ္တိုုင္ ေသခ်ာနားမလည္ေသး၊ အမည္မတပ္ႏိုုင္ေသး၊ ထုုတ္ေဖာ္မျပသႏိုုင္ေသးသျဖင့္ ေလ့လာစူးစမ္း ေမးခြန္းထုုတ္ေသာအဆင့္တြင္ရွိသူကိုု ဆိုုလိုုသည္။

Sex (လိင္) = လူပုုဂၢိဳလ္တစ္ဦးကိုု ေမြးဖြားခ်ိန္တြင္ “က်ား” ၊ “မ” ဟူ၍ ခြဲျခားသတ္မွတ္ေပးလိုုက္ေသာ ဇီဝေဗဒဆိုုင္ရာ၊ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ ပင္ကိုုလကၡဏာမ်ားျဖစ္သည္ (ဥပမာ – အျပင္ လိင္အဂၤါဇာတ္၊ ခရိုုမုုိဆုုမ္း၊ မ်ဳိးပြားမႈဆိုုင္ရာ အတြင္းအဂၤါဖြဲ႔စည္းမႈမ်ား စသည္)။

Sex Assigned at Birth (ေမြးဖြားခ်ိန္တြင္သတ္မွတ္ေသာလိင္) = ယင္းကိုု ေယဘုုယ်အားျဖင့္ အျပင္လိင္အဂၤါဇာတ္ကိုုၾကည့္ရႈ၍သာ “အထီး” ၊ “အမ” ၊ “စပ္ၾကားလိင္” စသည္ျဖင့္ ခြဲျခားသတ္မွတ္ၾကသည္။

Sexual Orientation (လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈ) = လူတစ္ဦး၏ အျခားသူမ်ားအေပၚ စိတ္ခံစားမႈဆိုုင္ရာ၊ ခ်စ္ျခင္းဆိုုင္ရာ (သိုု႔မဟုုတ္) လိင္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ စြဲလမ္းတိမ္းညြတ္မႈ။ ဥပမာ – gay, lesbian, bisexual, asexual, pansexual (အဓိပၺာယ္မ်ားကိုု ဤခက္ဆစ္စာရင္းတြင္ တစ္ခုုခ်င္းေဖာ္ျပျပီးျဖစ္သည္)။

Sexuality (လိင္စိတ္သိေတြ႔မႈ) = လိင္စိတ္၊ ဖိုုမ စရိုုက္လကၡဏာမ်ားႏွင့္ မကင္းႏိုုင္ေသာလူသားတစ္ဦးအျဖစ္ မိမိကိုုယ္မိမိ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈ၊ သိေတြ႔ခံစားမႈ။ လိင္စိတ္သိေတြ႔မႈသည္ ငယ္ရြယ္စဥ္ကေလးဘဝတြင္ အစျပဳေပၚေပါက္ျပီး ဘဝတစ္သက္တာလံုုး ဆက္လက္ျဖစ္ေပၚေနသည္။

Straight = Heterosexual မ်ားကိုုေခၚေဝၚသံုုးႏႈန္းေသာ ဗန္းစကား။

Transgender (trans) = ေမြးဖြားစဥ္တြင္ ပါလာခဲ့ေသာ လိင္၊ ဇီဝေဗဒ ရုုပ္ပိုုင္းဆိုုင္ရာ စရိုုက္လကၡဏာမ်ား (ဥပမာ အသံ၊ ရင္အုုပ္၊ လိင္အဂၤါဇာတ္၊ လည္ေစ့၊ ဆံပင္၊ ကိုုယ္ခႏၶာဖြဲ႔စည္းပံုု စသည္) ႏွင့္ မိမိအတြင္းစိတ္တြင္ ခံစားသိရွိလက္ခံထားေသာ ဂ်န္ဒါတိုု႔ ကြဲျပားျခားနားေနသူကိုု ေဖာ္ျပရာတြင္ သံုုးႏႈန္းသည့္ ဘံုုစကားလံုုးျဖစ္သည္။ ထိုု႔ေၾကာင့္ ေယဘုုယ်အားျဖင့္ ဆန္႔က်င္ဘက္ဂ်န္ဒါကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔သူမ်ားသည္ Transgender မ်ားဟုု ဆိုုႏိုုင္သည္။

Tarnsgender man သည္ ေမြးရာပါ ”မိန္းမ” အျဖစ္ေမြးဖြားေသာ္လည္း အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါသည္ “ေယာက်္ား” သာျဖစ္ေသာေၾကာင့္ ေယာက်္ားကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔ကာ ေနထိုုင္ႏိုုင္သည္။ ေယာက်္ားနာမ္စားကိုု သံုုးႏိုုင္သည္။ အလားတူပင္ Transgender woman သည္ ေမြးရာပါ ”ေယာက်္ား” အျဖစ္ေမြးဖြားေသာ္လည္း အတြင္းစိတ္ဂ်န္ဒါသည္ “မိန္းမ” သာျဖစ္ေသာေၾကာင့္ မိန္းမကဲ့သိုု႔ ဝတ္စားဆင္ယင္ထံုုးဖြဲ႔ကာ ေနထိုုင္ႏိုုင္သည္။ မိန္းမနာမ္စားကိုု သံုုးႏိုုင္သည္။ Sex reassignment surgery ျပဳလုုပ္ျခင္း၊ မျပဳလုုပ္ျခင္းသည္ ထိုုပုုဂၢိဳလ္တစ္ဦးတစ္ေယာက္စီ၏ ေရြးခ်ယ္မႈသာျဖစ္ျပီး transgender ျဖစ္ျခင္းမျဖစ္ျခင္းနဲ႔ သက္ဆိုုင္ျခင္းမရွိပါ။ Gender သည္ အတြင္းစိတ္ကိုုအေျခခံေသာ အျပင္ဘက္မွ ထုုတ္ေဖာ္ျပသမႈျဖစ္သည္ကိုု သတိရသင့္သည္။

Drag queen/Drag king မ်ားသည္ Transgender မ်ားႏွင့္ အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုသတ္မွတ္ပံုုခ်င္း၊ ခံစားေတြ႔ၾကံဳပံုုခ်င္း မတူညီပါ။ Transgender တစ္ေယာက္ျဖစ္သည္ဆိုတိုုင္း ၄င္း၏ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈကိုု အျပင္ပန္းအားျဖင့္ မသိရွိႏိုုင္ပါ။ Transgender မ်ားသည္ မိမိ၏ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈအေလ်ာက္ straight, gay, lesbian, bisexual စသည္ ျဖစ္ႏိုုင္ပါသည္။

Gay (လိင္တူခ်စ္သူ) မ်ားသည္လည္း Transgender မ်ားႏွင့္ အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုုပံုုခ်င္း၊ ခံစားေတြ႔ၾကံဳပံုုခ်င္း မတူညီပါ။ Gay သည္ လိင္စိတ္တိမ္းညြတ္မႈျဖစ္ျပီး၊ Transgender သည္ ဂ်န္ဒါျဖစ္ပါသည္။

Transphobia = Transgender လူမ်ားကိုု ေၾကာက္ရြံ႕ျခင္း၊ မုုန္းတီးျခင္း (သိုု႔မဟုုတ္) ထိုုသူမ်ားႏွင့္ ေပါင္းသင္းေျပာဆိုုဆက္ဆံရသည္ကိုု စိတ္မသက္မသာျဖစ္ျခင္း။ ၄င္းတိုု႔ကိုု Transphobe ဟုု ေခၚသည္။

Two-spirited = အခ်ဳိ႕ေသာ မူလအေမရိကန္တိုုင္းရင္းသားမ်ား (Native Americans) အသံုုးျပဳခဲ့ေသာ လိင္ဆိုုင္ရာ၊ ဂ်န္ဒါဆိုုင္ရာ၊ ဘာသာေရးအယူဆိုုင္ရာ ကိုုယ္ပိုုင္လကၡဏာ အမွတ္အသား (identity တစ္ခုု) ျဖစ္သည္။ ထိုုအယူအဆသည္ လူတစ္ဦးစီတြင္ ေယာက်္ားျဖစ္ျခင္း၊ မိန္းမျဖစ္ျခင္း၊ ႏွစ္ခုုစလံုုးျဖစ္ျခင္းတိုု႔၏ စိတ္ေနစိတ္ထား၊ အမူအက်င့္ႏွင့္ စရိုုက္လကၡဏာမ်ား ပါဝင္ေနသည္ဟုု ယံုုၾကည္ထားျခင္းကိုု ဆိုုလိုုသည္။ ဂ်န္ဒါခြဲျခားမႈမရွိေသာ သေဘာကိုုေဆာင္သည္။ မိမိသည္ ထိုုအယူဝါဒကိုု လက္ကိုုင္သူ မူလအေမရိကန္တိုုင္းရင္းသားတစ္ဦး (သိုု႔မဟုုတ္) ထိုုမွဆင္းသက္လာသူ မဟုုတ္ပါဘဲ two-spirited လိုု႔ မသံုုးစြဲသင့္ေပ။

Craton Highways